مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قرآن شناخت 2008-1987 18 2 2026 03 06 کارکردهای معادباوری در خودتنظیمی امیال انسان از منظر قرآن 5002835 10.22034/qoranshenakht.2026.5002835 FA مجتبی مستشرق دانش‌پژوه دکتری علوم قرآن و حدیث، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0001-6290-8477 اسمعیل سلطانی بیرامی استادیار - گروه تفسیر و علوم قرآن مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-3942-5319 Journal Article 2026 05 11 باور به معاد، افزون بر جنبه‌های اعتقادی، دارای آثار روان‌شناختی گسترده‌ای در زندگی انسان است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که ایمان به زندگی پس از مرگ در سامان‌دهی امیال انسان چه نقش و کارکردی دارد و قرآن کریم چگونه به این نقش پرداخته است. هدف پژوهش، تحلیل کارکردهای روان‌شناختی معادباوری در تنظیم انگیزش‌ها و امیال انسان، با بهره‌گیری از ظرفیت مفهومی قرآن است. فایده تحقیق، بازنمایی سازوکارهای درون‌زاد دینی در فرآیند خودتنظیمی، به‌ویژه در بستر مفاهیم انگیزشی، هیجانی و ارزشی است. روش پژوهش، تحلیلی و مبتنی بر تحلیل مفهومی و کارکردی آیات قرآن در پیوند با روان‌شناسی انگیزش و خودتنظیمی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که معادباوری در قرآن، در قالب پنج کارکرد اصلی، رفتار و انگیزش انسان را سامان‌دهی می‌کند: ۱) تضعیف امیال افراطی، ۲) ترجیح امیال متعالی، ۳) ایجاد میل به بهشت و انزجار از دوزخ، ۴) شکوفایی گرایش‌های فطری، و ۵) جهت‌دهی میل به کمال. این کارکردها با فعال‌سازی سازوکارهایی مانند بازداری شناختی، نظام پاداش/تنبیه ذهنی، انگیزش درونی، و جهت‌گیری هدف‌محور، ساختار ترجیحات انسانی را در راستای رشد و معنابخشی تنظیم می‌کنند. قرآن، ایمان به معاد را الگویی روان‌شناختی برای خودتنظیمی انسان معرفی می‌کند که هم مانع گرایش به امیال پست و هم تقویت‌کننده امیال تعالی‌گراست.