مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قرآن شناخت 2008-1987 18 1 2025 06 05 سیر تطور و تحول دانش تفسیر در حوزة علمیة قم در سدة چهاردهم شمسی* 229 248 5003556 10.22034/qoranshenakht.2026.5003556 FA غلامعلی عزیزی‌کیا دانشیار - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0003-3125-6404 Journal Article 2026 01 18 Quranic exegesis (tafsīr) is among the prevalent disciplines in the Qom Seminary, which has undergone developments since its reestablishment at the beginning of the fourteenth century AH (Solar Hijri) up to the present. This article, employing a descriptive-analytical method, examines the transformations of the discipline of exegesis in the Qom Seminary during the fourteenth century. The research findings indicate that the changes in the discipline of exegesis during the aforementioned period can be identified and analyzed in three distinct phases. In the first phase, we witness the emergence of exegeses following the style of previous works, in which no significant transformation is observed, except that the contents of earlier exegeses were revised and updated, occasionally with additional material. In the second phase, the Qom Seminary experienced transformations in exegetical method, style and type of thematic presentation, and the diversity and scope of subjects, culminating in the production of Tafsīr al-Mīzān. In the third phase, the evolution of the exegetical discipline accelerated; in addition to updated sequential (tartībī) exegeses, various thematic exegeses were produced, alongside concise exegeses presenting the teachings of the verses in condensed form for the purpose of acquainting the general public with the knowledge of the Quran. تفسیر قرآن از جمله دانش‌‌های رایج در حوزة علمیة قم است که از زمان بازتأسیس آن در آغاز سدة چهارده شمسی تا کنون تطوراتی را به خود دیده است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تحولات دانش تفسیر در حوزة علمیة قم طی سدة چهاردهم می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی است که دگرگونی‌‌های دانش تفسیر در بازة یادشده را می‌‌توان در سه دورة مشخص بازشناسی و تحلیل کرد. در دورة نخست شاهد ظهور تفاسیری به‌سبک تفاسیر پیشین هستیم که شاهد تحول خاصی در آنها نیستیم، جز آنکه مطالب تفاسیر پیشین بازنگاری و روزآمد شده و گاه مطالبی بدان افزوده شده است. در دورة دوم، هم در روش تفسیر و هم در سبک و نوع طرح مباحث و هم در تنوع و گسترة مطالب، حوزة قم شاهد دگرگونی‌‌هایی بوده است که به تولید تفسیر المیزان انجامید و در دورة سوم، تحول در دانش تفسیر سرعت بیشتری گرفت و افزون بر تفاسیر ترتیبی روزآمد، تفاسیر موضوعی متنوعی نیز خلق شد و در کنار آن، تفاسیرِ بیانگر آموزه‌‌های آیات به‌صورت فشرده برای آشنایی تودة مردم با معارف قرآن پدید آمد. https://qoranshenakht.nashriyat.ir/sites/qoranshenakht.nashriyat.ir/files/article-files/5003556-1791011883.pdf