بازخوانی برداشت وجوب همگانی امر به معروف از آیهی 104 سورهی آلعمران (بر پایهی تحلیل انسجام متن)
نوع مقاله:
پژوهشی
نویسندگان:
سیدمحمود طیب حسینی
/ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / tayyebhoseini@rihu.ac.ir
/ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه / tayyebhoseini@rihu.ac.irچکیده:
ازآنجاکه متنیتِ یک متن، وابسته به انسجام معنایی و وجود رابطهی منطقی میان جمله های آن است، پژوهش پیش رو در پی انسجام سنجی آیهی 104 سورهی آل عمران با آیات در سیاق آن برآمده است. این آیه یکی از آیات اجتماعی چالش برانگیز قرآن است که مفسران و فقیهان در برداشت از آن، دیدگاه های گوناگونی ارائه داده اند؛ روی هم رفته می توان آرای ایشان در تبیین دلالت این آیهی شریفه را در سه دستهی کلی جای داد: 1. وجوب انحصاری امر به معروف و نهی از منکر بر گروهی معین؛
2. وجوب انحصاری بر گروهی نامعین؛ 3. وجوب همگانی بر افراد جامعه. این جستار نشان می دهد که برداشت اول و دوم (دیدگاه مشهور)، افزون بر برخی کاستیها، در تبیین انسجام معنایی این آیه نیز دچار سستی است؛ از سویی بر برداشت سوم (دیدگاه غیرمشهور) هم انتقاد هایی وارد است؛ ولی این نوشتار به شیوهی توصیفی ـ تحلیلی با فرایندشناسی ساختار زبانی «تجرید» و واکاوی مفهوم «امت»، نشان می دهد که می توان به چالش های آن پاسخهای متقنی داد و تفسیری منسجم از متن نمایان کرد. در مجموع به دست می آید که بر پایهی اینکه مصداق کلان معروف، «حفظ اتحاد جامعهی اسلامی» و مهم ترین مصداق منکر، «تضعیف نظام اسلامی است»، این آیه ـ که خطاب به اهل ایمان در برابر فتنه گر ی های تفرقه افکنان است ـ هماهنگی کاملی با دستور «اعتصام همگانی به ریسمان الهی» (آل عمران:103) دارد. این آیه با مبالغه تجریدیه، از همهی مؤمنان می خواهد که با نهایت اتحاد، از وحدت جامعه اسلامی خویش در برابر اختلاف افکنی های دشمنان پاسداری کنند.
Article data in English (انگلیسی)
Title:
A Review of the Interpretation of the General Obligation of Enjoining the Good Based on Verse 104 of Surah Al-Imran (Based on the analysis of text coherence)
Abstract:
Since the textuality of a text depends on the semantic coherence and the existence of a logical relationship among its sentences, this study investigates the coherence of verse 104 of Surah Al-Imran compared to other similar verses. This verse is one of the controversial social verses of the Qur’an, and commentators and jurists have offered different views on its interpretation. Their views on the meaning of this verse can be divided into three general categories: 1. Exclusive obligation of enjoining the good and forbidding the evil on a certain group;2. Exclusive obligation to an indefinite group;3. General obligation to the members of society. This research shows that the first and the second interpretations (the popular view) have some shortcomings and cannot explain the semantic coherence of this verse; On the other hand, there are criticisms leveled at the second interpretation (the unpopular view). Using the descriptive –analytical method, this study uses the process of the linguistic structure of "detachment”, analyzes the concept of "ummah", shows that there are convincing answers to its challenges and presents a coherent interpretation of the text. It can be concluded that since "maintaining the unity of the Islamic society" is the main example of doing good and "weakening the Islamic system " is the most important example of doing evil, this verse, which addresses the believers against the seditions of divisive thinkers, is in complete harmony with the order of " hold fast to the Bond of Allah" (Al-Imran: 103). Using the exaggeration of detachment, this verse calls on all believers to protect the unity of their Islamic society against the seditions of the enemies with the utmost unity.
References:
References:
- آصفي، محمدمهدي، ۲۰۰۵م، الاجتهاد و التقليد و سلطات الفقيه و صلاحياته، قم، مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامي.
- ـــــ ، 1426ق، ولاية الأمر، تهران، المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية.
- ابن تيميه، احمد، ۱۴۱۸ق، الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر، المملكة العربية السعودية، وزارة الشئون الإسلامية.
- ابن حجه، تقيالدين، ۱۴۲۵ق، خزانة الأدب و غاية الأرب، بيروت، دار صادر.
- ابن دريد، محمد، ۱۹۸۷م، جمهرة اللغة، بيروت، دار العلم للملايين.
- ابن مالک، محمد بن محمد، بيتا، المصباح في المعاني و البيان و البديع، قاهره، مکتبة الآداب.
- ابن هشام، عبدالله، ۱۴۱۰ق، مغني اللبيب عن کتب الأعاريب، قم، کتابخانه مرعشي نجفي.
- ابن يعقوب مغربى، احمد، ۱۴۲۴ق، مواهب الفتاح في شرح تلخيص المفتاح، بيروت، دار الکتب العلمية.
- ابنابيحاتم، عبدالرحمن، ۱۴۱۹ق، تفسير القرآن العظيم، رياض، مکتبة نزار.
- ابنجني، عثمان، ۱۴۲۹ق، الخصائص، بيروت، دار الکتب العلمية.
- ابنعاشور، محمدطاهر، ۱۴۲۰ق، تفسير التحرير و التنوير، بيروت، مؤسسة التاريخ العربي.
- ابنقتيبه، عبدالله، ۱۴۲۳ق، تأويل مشکل القرآن، بيروت، دار الکتب العلمية.
- ابنکثير، اسماعيل، ۱۴۱۹ق، تفسير القرآن العظيم، بيروت، دار الکتب العلمية.
- ابوالفتوحرازي، حسين، ۱۳۷۱، روض الجنان و روح الجنان، مشهد، آستان قدس رضوي.
- ابوحيان، محمد، ۱۴۲۰ق، البحر المحيط في التفسير، بيروت، دار الفکر.
- ايرواني، محمدباقر، ۱۳۸۶، دروس تمهيدية في تفسير آيات الأحکام، قم، دار الفقه للطباعة و النشر.
- بغوي، حسين بن مسعود، ۱۴۲۰ق، تفسير البغوي، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- بلاغي، محمدجواد، بيتا، آلاء الرحمن في تفسير القرآن، قم، وجداني.
- تفتازاني، مسعود بن عمر، ۱۳۷۶، مختصر المعاني، قم، دار الفکر.
- ثعلبي، احمد، ۱۴۲۲ق، الکشف و البيان، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- جامي، عبدالرحمن، ۲۰۱۹م، تفسير ملا جامي، بيروت، دار الكتب العلمية.
- جرجاني، عبدالقاهر، ۱۴۲۲ق، أسرار البلاغة في علم البيان، بيروت، دار الکتب العلمية.
- جصاص، احمد بن علي، ۱۴۰۵ق، أحکام القرآن، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- جواديآملي، عبدالله، 1387، تسنيم، تفسير قرآن کريم، قم، إسراء.
- حب الله، حيدر، 2014م، فقه الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر، بيروت، الانتشار العربي.
- حسينىشيرازى، محمد، 1426ق، الفقه، السلم و السلام، بيروت، دارالعلوم.
- حلبي، محمود، ۱۲۰۸ق، حسن التوسل إلى صناعة الترسل، مصر، الوهبية.
- حلي(علامه)، حسن بن يوسف، ۱۳۸۱ق، الألفين الفارق بين الصدق و المين، قم، المؤسسة الإسلامية للبحوث و المعلومات.
- خامنهاي، سيدعلي، 1394(اول فروردين)، بيانات در حرم مطهر رضوي.
- ـــــ ، 1398، بيانات در ديدار مسئولان نظام و ميهمانان کنفرانس وحدت اسلامى.
- خرازي، سيدمحسن، ۱۴۳۴ق، الأمر بالمعروف و النهي عن المنکر، قم، مؤسسة النشر الإسلامي.
- خطيبقزوينى، محمد، ۲۰۱۰م، الإيضاح في علوم البلاغة، بيروت، دار الکتب العلمية.
- خفاجي، احمد، ۱۹۹۷م، عناية القاضي و کفاية الراضي، بيروت، دار الکتب العلمية.
- خليل بن احمد، ۱۴۰۹ق، العين، قم، هجرت.
- راغب اصفهاني، حسين، ۱۴۱۲ق، مفردات ألفاظ القرآن، بيروت، دار الشامية.
- رحيملو، عباس؛ طيبحسيني، سيدمحمود، 1399، «بازتفسير انسجامي «فيهنّ» در سوره الرحمن با شناخت شگرد ادبي تجريد و استخدام»، پژوهشهاي ادبي ـ قرآني، دوره 8، شماره 1، ص 25-49.
- رشيد رضا، محمد، ۱۴۱۴ق، تفسير المنار، بيروت، دار المعرفة.
- روحاني، محمدصادق، بيتا، فقه الصادق، قم، آيين دانش.
- زجاج، ابراهيم بن سري، ۱۳۷۴، إعراب القرآن(منسوب به زجاج)، قم، دار التفسير.
- زمخشري، محمود، ۱۴۰۷ق، الکشاف، بيروت، دار الکتاب العربي.
- سجلماسي، أبوالقاسم، ۱۹۸۰م، المنزع البديع في تجنيس أساليب البديع، الرباط، مكتبة المعارف.
- سمين، احمد، ۱۴۱۴ق، الدّر المصون في علوم الکتاب المکنون، بيروت، دار الکتب العلمية.
- سيالکوتي، عبدالحکيم، ۱۴۰۴ق، حاشية السيالكوتي علي كتاب المطول، قم، الشريف الرضي.
- سيفيمازندراني، علياکبر، ۱۴۱۵ق، دليل تحرير الوسيلة (الأمر بالمعروف و النهي عن المنکر)، قم، مؤسسة النشر الإسلامي.
- سيوطي، عبدالرحمن، ۱۴۲۱ق، الإتقان في علوم القرآن، بيروت، دار الکتاب العربي.
- ـــــ ، ۱۴۱۶ق، تفسير الجلالين، بيروت، مؤسسة النور للمطبوعات.
- صنعاني، عبدالرزاق، ۱۴۱۱ق، تفسير القرآن العزيز، بيروت، دار المعرفة.
- طباطبايي، سيدمحمدحسين، ۱۳۵۲، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، مؤسسة الأعلمي.
- طبراني، سليمان، ۲۰۰۸م، التفسير الکبير، اربد، دار الکتاب الثقافي.
- طبرسي، فضل بن حسن، ۱۴۰۸ق، مجمع البيان، بيروت، دار المعرفة.
- طبري، محمد بن جرير، ۱۴۱۲ق، جامع البيان في تفسير القرآن، بيروت، دار المعرفة.
- طوسى، محمد، 1375ق، الاقتصاد الهادي إلى طريق الرشاد، تهران، كتابخانه جامع چهلستون.
- ـــــ ، بيتا، التبيان في تفسير القرآن، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- عياشى، محمد، 1380ق، التفسير( تفسير العياشي)، تهران، مكتبة العلمية الاسلامية.
- غزالي، أبوحامد، بيتا، إحياء علوم الدين، بيروت، دار المعرفة.
- فاضل مقداد، ۱۳۷۳، کنز العرفان في فقه القرآن، تهران، مرتضوي.
- ـــــ ، ۱۴۰۴ق، التنقيح الرائع لمختصر الشرائع، قم، مرعشي نجفي.
- فاضل موحديلنکراني، محمد، ۱۴۳۰ق، تفصيل الشريعة، قم، مرکز فقهي ائمه اطهار.
- فخر رازي، محمد، ۱۴۲۰ق، التفسير الکبير، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- فيضکاشاني، محمد، ۱۳۷۳، تفسير الصافي، تهران، مکتبة الصدر.
- قرطبي، محمد، ۱۳۶۴، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصرخسرو.
- قطبالدين راوندي، سعيد، ۱۴۰۵ق، فقه القرآن، قم، کتابخانه مرعشي نجفي.
- قميمشهدي، محمد، ۱۹۹۰م، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامي.
- قونوي، اسماعيل، ۱۴۲۲ق، حاشية القونوي علي تفسير البيضاوي، بيروت، دار الکتب العلمية.
- ماوردي، علي، بيتا، النکت و العيون تفسير الماوردي، بيروت، دار الکتب العلمية.
- مبرد، محمد، ۱۴۲۰ق، المقتضب، بيروت، دار الکتب العلمية.
- متوكل علي الله، احمد، ۱۴۲۴ق، حقائق المعرفة في علم الکلام، صنعا، مؤسسة الإمام زيد بن علي الثقافية.
- مشکينياردبيلي، علي، ۱۴۲۸ق، رسالههاي فقهي و اصولي، قم، دارالحديث.
- مصباحيزدي، محمدتقي، 1391، جامعه و تاريخ از ديدگاه قرآن، تهران، شرکت چاپ و نشر بينالملل.
- مقاتل بن سليمان، ۱۴۲۳ق، تفسير مقاتل بن سليمان، بيروت، دار إحياء التراث العربي.
- مقدساردبيلي، احمد، بيتا، زبدة البيان في أحکام القرآن، تهران، مکتبة المرتضوية.
- مکي بن حموش، ۱۴۲۹ق، الهداية إلي بلوغ النهاية، شارجه، جامعة الشارقه.
- منتظري، حسينعلي، 1409ق، دراسات في ولاية الفقيه و فقه الدولة الإسلامية، قم، المرکز العالمي للدراسات الاسلامية.
- ـــــ ، ۱۳۸۵، نظام الحکم في الإسلام، قم، سرايي.
- واحدي، علي، ۱۴۱۹ق، أسباب نزول القرآن، بيروت، دار الکتب العلمية.
- Brown, Gillian; Yule, George. (2003). Discourse Analysis. Cambridge University Press.
- Cook, Michael. (2010). Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought. Cambridge University Press.
- Halliday, M. A. K.; Hasan, Ruqaiya. (2014). Cohesion in English. Routledge.
- Lyons, John. (2005). Linguistic Semantics: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
- van Dijk, T. A. (1977). Text and Context: Explorations in the Semantics and Pragmatics of Discourse. Longman.
شیوه ارجاع به این مقاله:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
رحیملو، عباس، طیب حسینی، سیدمحمود.(1399) بازخوانی برداشت وجوب همگانی امر به معروف از آیهی 104 سورهی آلعمران (بر پایهی تحلیل انسجام متن). ، 13(2)، 5-26
عباس رحیملو؛ سیدمحمود طیب حسینی."بازخوانی برداشت وجوب همگانی امر به معروف از آیهی 104 سورهی آلعمران (بر پایهی تحلیل انسجام متن)". ، 13، 2، 1399، 5-26
رحیملو، عباس، طیب حسینی، سیدمحمود.(1399) 'بازخوانی برداشت وجوب همگانی امر به معروف از آیهی 104 سورهی آلعمران (بر پایهی تحلیل انسجام متن)'، ، 13(2), pp. 5-26
