قرآن شناخت، سال 1404، جلد هجدهم، شماره اول، پیاپی 34، بهار و تابستان, صفحه‌ها 115-134

    مخاطب نزول ملائکه و روح در شب قدر؛ تحلیل تطبیقی رویکرد «ولایی ـ تدبیری» در تفاسیر شیعه و «عبادی ـ برکتی» در تفاسیر اهل‌سنت

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    سعیده نکونام / دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری دانشگاه قم، قم، ایران / s.nekonam@stu.qom.ac.ir
    ✍️ سیدمحسن شریفی / استادیار گروه معارف دانشگاه قم، قم، ایران / sharifi55530@gmail.com
    dor 20.1001.1.20081987.1404.18.1.6.6
    doi Registering DOI...⏳
    چکیده: 
    نزول ملائکه و روح در شب قدر از آموزه‌های کلیدی قرآن دربارة نظام هدایت الهی است. پرسش اصلی پژوهش، تعیین مخاطب شایستة این نزول با رویکردی تطبیقی و مبتنی بر مبانی کلامی شیعه و اهل‌سنت است. این مقاله با طرح چهارچوبی تحلیلی و روش تحلیل مفهومی آیات و بررسی تطبیقی آرای مفسران برجستة دو مذهب، به تعیین مخاطب نزول می‌پردازد. فرضیة اصلی آن است که اختلاف تفاسیر، در دو مدل متمایز ریشه دارد: مدل ولایی ـ تدبیری در تفاسیر شیعه که نزول را ناظر به تدبیر تکوینی عالم و مستلزم وجود مخاطبی معصوم می‌داند؛ و مدل عبادی ـ برکتی در تفاسیر اهل‌سنت که نزول را تشریفی و رحمت‌محور تلقی می‌کند و آن را شامل عموم مؤمنان صالح می‌شمارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مسئلة مخاطب نزول مستقیماً با مبانی کلامی دو مذهب، به‌ویژه آموزه‌های امامت و عصمت در تشیع پیوند دارد و بدون توجه به این مبنا، فهم جامعی از نزول ملائکه و روح ممکن نخواهد بود.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    The Addressee of the Descent of Angels and the Spirit on the Night of Qadr: A Comparative Analysis of the "Wilāʾī-Tadbīrī" Approach in Shīʿa Exegeses and the "ʿIbādī-Barakātī" Approach in Sunnī Exegeses
    Abstract: 
    The descent of angels and the Spirit (rūḥ) on the Night of Qadr (Laylat al-Qadr) represents one of the Quran's key teachings concerning the divine system of guidance. The central question of this research is to determine the worthy addressee of this descent through a comparative approach grounded in the theological foundations of Shīʿa and Sunnī traditions. This article, by proposing an analytical framework and employing a conceptual analysis of the verses along with a comparative examination of the views of prominent exegetes from both schools, seeks to identify the addressee of the descent. The principal hypothesis is that the divergence in interpretations is rooted in two distinct models: the "wilāʾī-tadbīrī" (guardianship-governance) model in Shīʿa exegeses, which regards the descent as pertaining to the cosmic governance (tadbīr takwīnī) of the universe and thus necessitating an infallible addressee; and the "ʿibādī-barakātī" (devotional-blessing) model in Sunnī exegeses, which views the descent as honorary and mercy-oriented, encompassing all righteous believers. The findings indicate that the question of the addressee of the descent is directly linked to the theological foundations of the two schools, particularly the doctrines of imamate and infallibility ('iṣma) in Shīʿism, and that without attention to this foundation, a comprehensive understanding of the descent of angels and the Spirit remains unattainable.
    References: 
    References: 
    • قرآن کریم.
    • آلوسی، محمود‌بن‌عبدالله (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر والتنویر من التفسیر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
    • تجری، محمدعلی و رحیمی‌پور، طاهره (1403). گسترة زمانی و محل نزول ملائکه و روح در شب قدر در تفاسیر فریقین. نشریة علمی مطالعات تفسیری، 15(57)، 47ـ68.
    • جوادی آملی، عبدالله (1394). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1396). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1403). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
    • حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
    • راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‌. بیروت‌: دار القلم‌.
    • زمخشری، محمود‌بن‌عمر (1407ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
    • صادقی تهرانی، محمد (1393). التفسیر الموضوعی الفرقان. قم: شکرانه.
    • صادقی، حسن (1402). نقد مقالة بررسی دلالت آیة اطیعوا بر عصمت. قرآن‌شناخت، 16(30)، 79ـ96.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    • فاریاب، محمدحسین (1401). تحلیل چگونگی اعطای عصمت از جانب خدا به پیامبران و امامان بر مبنای آیات و روایات. معرفت کلامی، 13(28)، 127ـ140.
    • فخر رازی، محمد‌بن‌عمر (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • قرشی، علی‌اکبر (1377). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
    • قمرزاده، محسن و شفیعی، منصوره (1401). واکاوی مصداق سورة قدر در روایات تفسیری فریقین. مطالعات میان‌رشته‌ای تفسیر، 4(6)، 127ـ154.
    • مجلسی، محمدباقر‌بن‌محمدتقى‌ (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388). معارف قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصطفوى، حسن (1430ق)‌. التحقیق فى کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه ـ مرکز نشر آثار علامه مصطفوی‌.
    • مطهری، مرتضی (1402). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • مؤیدی، علی (۱۳۹۷). استمرار حجت حی از منظر قرآن. مطالعات مهدوی، 9(۴۲)، ۱ـ۳۱.
    • هرری، محمدامین‌بن‌عبدالله (بی‌تا). تفسیر حدائق الروح والریحان فی روابی علوم القرآن. لبنان: دار طوق النجاة.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    نکونام، سعیده، شریفی، سیدمحسن. (1404) مخاطب نزول ملائکه و روح در شب قدر؛ تحلیل تطبیقی رویکرد «ولایی ـ تدبیری» در تفاسیر شیعه و «عبادی ـ برکتی» در تفاسیر اهل‌سنت. دو فصلنامه قرآن شناخت، 18(1)، 115-134 https://doi.org/10.22034/qoranshenakht.2026.5003599.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    سعیده نکونام؛ سیدمحسن شریفی." مخاطب نزول ملائکه و روح در شب قدر؛ تحلیل تطبیقی رویکرد «ولایی ـ تدبیری» در تفاسیر شیعه و «عبادی ـ برکتی» در تفاسیر اهل‌سنت". دو فصلنامه قرآن شناخت، 18، 1، 1404، 115-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    نکونام، سعیده، شریفی، سیدمحسن.(1404) ' مخاطب نزول ملائکه و روح در شب قدر؛ تحلیل تطبیقی رویکرد «ولایی ـ تدبیری» در تفاسیر شیعه و «عبادی ـ برکتی» در تفاسیر اهل‌سنت'، دو فصلنامه قرآن شناخت، 18(1), pp. 115-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    نکونام، سعیده، شریفی، سیدمحسن. مخاطب نزول ملائکه و روح در شب قدر؛ تحلیل تطبیقی رویکرد «ولایی ـ تدبیری» در تفاسیر شیعه و «عبادی ـ برکتی» در تفاسیر اهل‌سنت. قرآن شناخت، 18, 1404؛ 18(1): 115-134