بررسی اقسام گروههای «قاعدین» در آیات قرآن از دیدگاه مفسران شیعه و اهلسنت
Article data in English (انگلیسی)
نقد دیدگاه نیکلای سینای درباره معنای قرآنیِ «أمّی»
محمدرضا امین / استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی mr.amin451@iki.ac.ir
دريافت: 19/05/1405 ـ پذيرش: 30/06/1405
چکيده
واژة «أمّی» از اصطلاحات بنیادین قرآن در تبیین نسبت وحی، نبوت و اعجاز است. نیکلای سینای در Key Terms of the Qur'an (واژگان کلیدی قرآن) با رویکرد تاریخی ـ انتقادی، معنای «ناخوانا و نانویسا» را محصول تفاسیر کلامی متأخر دانسته و «أمّی» را عنوانی هویتشناختی برای فاقدان کتاب آسمانی میداند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهرهگیری از تحلیل واژگانی، سیاقی، هرمنوتیکی و روایی، استدلالهای قرآنی سینای را ارزیابی میکند. یافتهها نشان میدهد انحصار معنای «أمّی» در «غیر اهل کتاب» با شواهد زبانی و قرآنی سازگار نیست. منابع لغوی کلاسیک، معنای «أمّی» را با باقی ماندن بر حالت نخستین و ناآشنایی با خواندن و نوشتن پیوند میدهند و شواهد روایی کهن، ارتباط آن با ننوشتن و نخواندن را تأیید میکنند؛ همچنین طبق بقره: 78، این عنوان بر گروهی از بنیاسرائیل نیز اطلاق شده، بنابراین، نمیتواند عنوانی صرفاً قومی باشد. همچنین، تحلیل عنکبوت: 48 بر نفی ارتباط پیشین پیامبر با خواندن و نوشتن دلالت دارد و تقیید آن به کتابهای مقدس، مستند زبانی کافی ندارد. شواهد روایی و تاریخی نیز پیوند این واژه با نانویسایی و ناخوانایی را در سنت نخستین اسلامی نشان میدهند. بر این اساس، دلالت هویتی «أمّی» در برخی سیاقها پذیرفتنی است، اما جایگزین معنای آموزشی آن نمیشود و قرائت انحصارگرایانة سینای از پشتوانة کافی برخوردار نیست.
کليدواژهها: أمّی، نیکلای سینای، مطالعات قرآنی، تفسیر قرآن، هرمنوتیک قرآنی، خاورشناسی.
مقدمه
واژة «أمّی» در نظام معنایی و منظومة کلامی قرآن، فراتر از یک صفت لغوی ساده، ازجمله مفاهیم مهم و چالشبرانگیزی است که با مباحث بنیادینی همچون ماهیت وحی، اعجاز قرآن و صدق دعوی نبوت ارتباطی وثیق دارد. اهمیت این واژه از آنجا ناشی میشود که هرگونه تغییر در دایرة معنایی آن، میتواند بر فهم ما از چگونگی دریافت وحی و نسبت پیامبر اسلام با سنتهای دینی پیش از اسلام تأثیرگذار باشد (ر.ک. باقری و میراحمدی، 1399، ص53ـ54).
در سنت تفسیری مسلمانان، اعم از مفسران متقدم و متأخر، از شیخالطائفه طوسی و فضل بن حسن طبرسی تا اندیشمندانی چون علامه طباطبائی، این واژه غالباً به «ناخوانا و نانویسا» بودن پیامبر اسلام پیش از عصر رسالت تفسیر شده است (ر.ک. طبرسی، 1408ق، ج۱، ص۲۸۴ـ۲۹۳؛ طباطبائی، 1352ق، ج۱، ص212ـ217). در این تلقی، اُمّیّت نه بهعنوان نقص آموزشی (ناخوانا و نانویسا بودن)، بلکه بهمنزلة قرینهای مهم در تبیین اعجاز قرآن و نفی احتمال اقتباس پیامبر از منابع مکتوب پیشین فهم شده است؛ زیرا نانویسا بودن پیامبر از منظر این رویکرد، از شواهد استقلال منشأ وحیانی قرآن و پاسخی به شبهات مربوط به منشأ بشری آن است (ر.ک. معرفت، 1387، ج۱۷، ص258ـ262؛ یوسفیمقدم، 1390، ص119).
بااینحال، در سدة اخیر و با گسترش مطالعات تاریخی ـ انتقادی قرآن، این تلقی سنتی با چالشهایی مواجه شده است. برخی از پژوهشگران غربی با تکیه بر بازسازی زمینة تاریخی و زبانی قرن هفتم میلادی در حجاز، بر آن شدهاند که معنای سنتی اُمّیّت میتواند متأثر از نیازهای کلامی دورههای پس از نزول باشد و برای تعیین معنای نخستین این واژه باید به کاربردهای قرآنی و زمینة تاریخی آن توجه کرد (ر.ک. ابراهیمی و طهماسبی بلداجی، 1393، ص159ـ170).
در این میان، نیکُلای سینای (Nicolai Sinai) ـ استاد مطالعات اسلامی دانشگاه آکسفورد ـ در کتاب اخیر خود با عنوان Key Terms of the Qur'an: A Critical Dictionary؛ واژگان کلیدی قرآن: یک فرهنگ انتقادی، دیدگاهی دارد که طبق آن، صفت «أمّی» بیش از آنکه ناظر به سطح سواد یا تواناییهای آموزشی پیامبر باشد، عنوانی هویتشناختی در نسبت با «اهل کتاب» است (Sinai, 2023, p.94). به باور سینای، «أمّی» با مفاهیمی مانند واژة عبری (Goy) و اصطلاح یوناني (Ethnos) قابل مقایسه است و در کاربرد قرآنی، به جماعتی اشاره دارد که فاقد کتاب مقدس مکتوب و شریعت مدون پیشین هستند (Sinai, 2023, p.96-98). از نظر او، تعبیر «النَّبیّ الأمّی» در سورة اعراف نیز بیش از آنکه بر وضعیت آموزشی پیامبر اسلام دلالت کند، به برانگیخته شدن پیامبری از میان قومی فاقد سنت کتابی اشاره دارد (Sinai, 2023, p.95).
مسئلة اصلی پژوهش حاضر، بررسی روششناختی و ارزیابی استدلالهای قرآنی سینای دربارة معنای «أمّی» با تکیه بر سیاق آیات، اصول تفسیر و مبانی هرمنوتیک اسلامی است. ضرورت این پژوهش ازآنروست که بیارزیابی ماندن دیدگاه سینای، میتواند از حیث معرفتی، به نادیده گرفتن نسبت معنای «أمّی» با مسئلة اثبات حقانیت پیامبر، وحیانی بودن قرآن و پاسخ به شبهات مربوط به اقتباس آن از متون پیشین، و از حیث روششناختی، به غفلت از نقش سیاق آیات و شواهد لغوی و تفسیری در تعیین دایرة معنایی این واژه بینجامد. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که آیا قرائن تفسیری و شواهد متنی قرآن، بهویژه در آیاتی چون بقره: ۷۸ و عنکبوت: ۴۸، و نیز شواهد لغوی مرتبط با کاربرد واژه در عصر نزول، با انحصار معنای «أمّی» در مفهوم «غیریهودی / بيکتاب» سازگار است یا آنکه قرائت سنتی پشتوانة علمی و زبانی بیشتری دارد؟
مسئلۀ «اُمّیَّت» پیامبر و بررسی معنای واژة «أمّی» ازجمله مباحث دیرپای مطالعات قرآنی است که در دو سدة اخیر، میان مفسران مسلمان و پژوهشگران غربی مورد توجه گسترده بوده است. بررسی پیشینة این بحث نشان میدهد که مهمترین اختلاف میان دیدگاهها، به چگونگی تعیین دایرة معنایی این واژه بازمیگردد: آیا «أمّی» در کاربرد قرآنی، ناظر به وضعیت آموزشی است، یا باید آن را در چارچوب مفاهیم هویتی و نسبت مسلمانان با «اهل کتاب» تفسیر کرد؟ بر این اساس، پیشینة پژوهش حاضر در دو جریان کلیِ «مطالعات خاورشناسان» و «پژوهشهای مفسران و اندیشمندان مسلمان» قابل بررسی است.
1. سیر تحول رویکردهای خاورشناسان دربارة معنای «أمّی»
از قرن نوزدهم میلادی رویکرد خاورشناسان به واژة «أمّی»، بهتدریج از مباحث صرفاً کلامی به سوی تحلیلهای زبانشناختی، تاریخی و مطالعات تطبیقی ادیان رفت. در بخش مهمی از این پژوهشها، معنای سنتیِ «ناخوانا و نانویسا بودن» پیامبر مورد بازخوانی قرار گرفته و تلاش شده این واژه در چارچوب روابط هویتی میان مسلمانان و جوامع اهل کتاب تفسیر شود (ر.ک. باقری و میراحمدی، ۱۳۹۹، ص43ـ44).
آلویس اشپرنگر (Aloys Sprenger) در The Life of Mohammad: From Original Sources؛ زندگی محمد: بر اساس منابع دست اول، از نخستین پژوهشگرانِ مخالف با معنای سنتی «أمّی» بود. به اعتقاد وی، پیامبر پیش از بعثت توانایی خواندن و نوشتن داشته و «أمّی» را میتوان در ارتباط با مفهوم (Gentile) (غیریهودی) تفسیر کرد؛ مفهومی که لزوماً بر فقدان سواد دلالت ندارد (ر.ک. دولتآبادی، 1389، ص57؛ ابراهیمی و طهماسبی بلداجی، 1393، ص۱۶۰؛ رامیار، 1362، ص506ـ508).
تئودور نولدکه (Theodor Nöldeke) نیز در The History of the Qurʾān؛ تاریخ قرآن، بر این دیدگاه تأکید کرد که «أمّی» بیش از آنکه به ناتوانی در خواندن و نوشتن اشاره کند، ناظر به عدم تعلق پیامبر به سنت کتابی یهود و نصارا است. از نظر او، این تعبیر بر عدم ارتباط با متون مقدس پیشین دلالت میکند، نه بر ناآشنایی با فن کتابت (ر.ک. نولدکه، 2000، ص13ـ۱۴؛ ابراهیمی و طهماسبی بلداجی، 1393، ص161ـ162).
رژی بلاشر (Régis Blachère) نیز با تکیه بر شرایط اجتماعی و اقتصادی مکه، امکان باقی ماندن فردی با جایگاه اجتماعی پیامبر در وضعیت ناآشنایی کامل با خواندن و نوشتن را محل پرسش دانست (ر.ک. بلاشر، 1370، ص20ـ26). به باور وی، طبق برخی گزارشهای تاریخی، ازجمله ماجرای صلح حدیبیه، شواهدی بر آشنایی پیامبر با نوشتن وجود دارد (ر.ک. دولتآبادی، 1389، ص۶2).
آرنت یان ونسینک (Arent Jan Wensinck) و یوزف هوروویتس (Josef Horovitz) نیز بر جنبة سامی و تطبیقی واژه تأکید کردند و «أمّی» را با واژة عبری (Goy) و تعبیرات مرتبط با «امتهای جهان» مقایسه کردند. در این خوانش، «أمّی» بیشتر بیانگر موقعیت هویتی قومی فاقد سنت کتابی در برابر اهل کتاب است (ر.ک. ابنعاشور، 1420ق، ج1، ص556؛ دولتآبادی، 1389، ص51؛ Sinai, 2023, p.96-98).
مونتگمری وات (Montgomery Watt) نیز با توجه به موقعیت اقتصادی مکه و نقش تجارت در آن جامعه، احتمال آشنایی پیامبر با مهارتهای نوشتاری مرتبط با فعالیتهای تجاری را مطرح کرد و درنتيجه، تفسیر سنتی «أمّی» را زیرسؤال برد (ر.ک. ابراهیمی و طهماسبی بلداجی، 1393، ص۱۶9).
2. دیدگاههای مفسران و پژوهشگران مسلمان
در برابر برخی خوانشهای جدید دربارة معنای «أمّی»، بسیاری از مفسران و اندیشمندان مسلمان با تکیه بر شواهد لغوی، تاریخی و تفسیری، از تفسیر سنتی این واژه دفاع کردهاند؛ هرچند در میان آنان نیز دربارة حدود دقیق این مفهوم، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
در تفسیر سنتی و لغوی، مفسرانی مانند طبری، طبرسی، آلوسی و شیخ طوسی، «أمّی» را غالباً منسوب به «اُمّ» دانسته و آن را ناظر به باقی ماندن بر حالت اولیه و درسناخواندگی دانستهاند. در این تفسیر، نانویسا بودن پیامبر، یکی از قرائن مهم در تبیین اعجاز قرآن و نفی احتمال اقتباس آن از منابع بشری پیشین است
(ر.ک. طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص284ـ293؛ طوسی، بیتا، ج۱، ص۳۱۷ـ318؛ آلوسی، ج1، ص301ـ302).
شهید مطهری در کتاب پیامبر أمّی، ضمن بررسی دیدگاههای برخی مستشرقان و عدم دستیابی ایشان به شواهد تاریخی دالّ بر سابقة آشنایی پیامبر اکرم با خواندن و نوشتن (ر.ک. مطهری، 1369، ص10 و 15)، به تحلیل شواهد تاریخی مربوط به وضعیت سواد در مکه و مدینه پرداخته و بر این نکته تأکید کرده است که نانویسا بودن پیامبر در تبیین منشأ وحیانی قرآن و پاسخ به شبهات مربوط به اقتباس از دیگران نقش مهمی دارد (ر.ک. مطهری، 1369، ص10).
در میان خوانشهای جدیدتر، محمد عابد الجابری دیدگاهی نزدیک به برخی تحلیلهای تاریخی ـ انتقادی دارد. به اعتقاد وی «أمّی» ریشهای در معنای رایج عربیِ مرتبط با بیسوادی ندارد، بلکه در ارتباط با مفهوم «بیکتاب» و در تقابل با اهل کتاب قابل فهم است. از نظر او، تأکید بر معنای آموزشی این واژه، متأثر از نیازهای کلامی دورههای پس از نزول بوده است؛ دیدگاهی که با نقدهایی از سوی برخی پژوهشگران مسلمان مواجه شده است (ر.ک. فقهیزاده و همکاران، 1396، ص10 و۱7).
آیتالله معرفت نیز در التفسیر الأثری الجامع، ضمن بررسی معانی مختلف «أمّی»، به برخی وجوه دیگر این واژه، ازجمله انتساب آن به «اُمّ القری» بر اساس برخی روایات اهلبیت اشاره دارد. وی میان نفی سوادآموزی متعارف و نفی مطلق توانایی خواندن و نوشتن تفکیک میکند و بر این اساس، امکان نوعی تعلیم الهی برای پیامبر را قابل بررسی میداند (ر.ک. معرفت، 1387، ج۱۷، ص258ـ262).
با بررسی این پیشینه، پژوهشهای موجود را میتوان در سه رویکرد کلی دستهبندی کرد: نخست، رویکرد سنتی که «أمّی» را مرتبط با وضعیت آموزشی پیامبر میداند؛ دوم، رویکرد هویتی که این واژه را در نسبت با «اهل کتاب» و مفهوم فقدان سنت کتابی تفسیر میکند؛ و سوم، رویکردهای چندلایه که ضمن پذیرش معنای آموزشی، وجوه دیگری مانند انتساب به «اُمّ القری» یا امکان تعلیم الهی را نیز در تبیین «أمّی» لحاظ میکنند. با وجود گستردگی این مباحث، ارزیابی مستقیم استدلالهای جدید درباره معنای «أمّی» ـ بهویژه دیدگاه نظاممند نیکلای سینای ـ بر اساس مجموع قرائن قرآنی و اصول تفسیری اسلامی، همچنان نیازمند بررسی مستقل است؛ موضوعی که پژوهش حاضر در پی پرداختن به آن است.
3. تبیین دیدگاه و روششناسی نیکلای سیناي
نیکلای سینای در پژوهش خود دربارة قرآن کریم، در (Key Terms of the Qur'an: A Critical Dictionary)، رویکردی متفاوت از سنت تفسیری مکتوب و کلامی مسلمانان دارد. او با رویکردی تاریخی و زبانشناختی، درصدد بازخوانی مفهوم «أمّی» در بستر تاریخی و زبانیِ پیشاقرآنی، و بررسی پیوند آن با اصطلاحات و سنتهای زبانی یهودی و سامی است (Sinai, 2023, p.96-97).
1ـ3. مبنای روششناختی: رویکرد قرآن به قرآن
شالودة تحلیل سینای در این بحث، بررسی کاربرد «أمّی» و صورت جمع آن در آیات مختلف قرآن و توجه به رابطة معنایی آن با تعبیر «اهل کتاب» است؛ او از این رهگذر، با مقایسة کاربردهای قرآنی این واژه، معنای «فاقدِ کتاب آسمانی» را برای آن ترجیح میدهد (Sinai, 2023, p.94-95). سینای معتقد است برای فهم دقیق واژة «أمّی»، باید کاربرد آن را در پیکرة قرآن و در نسبت با مفاهیمی همچون «أهل الکتاب» بررسی کرد؛ ازاینرو استدلال خود را بر مقایسة کاربردهای قرآنیِ «أمّی» و صورت جمع آن با تعبیر «أهل الکتاب» استوار میکند (Sinai, 2023, p.94). از منظر او، قرآن در فرایند کاربرد این واژه، معنای پیشین «أمّی» را تغییر داده و آن را از معنای «غیریهودی» یا «غیراسرائیلی» بهمعنای «فاقدِ پیشینة برخورداری از کتاب آسمانی» منتقل ساخته است (Sinai, 2023, p.98-99).
2ـ3. ریشهشناسی هویتمحور و نفی پیوند با «اُمّ»
یکی از نقاط عطف دیدگاه سینای، نفی قاطع پیوند اشتقاقی میان «أمّی» و «اُمّ» (مادر) است. درحالیکه مفسران کلاسیک این واژه را بهمعنای بقاء بر حالتِ فطریِ زمان تولد (ناخوانا بودن) میدانستند (ر.ک. طبرسی، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص284ـ293)، سینای مدعی است که این انتساب، یک توجیه کلامیِ ثانویه است. او با تکیه بر ریشههای زبانهای سامی (عبری و آرامی)، واژة «أمّی» را مشتق از «أُمَّة» بهمعنای جامعه یا قوم میداند؛ و ادعا میکند که «أمّی» با واژههای عبری (Goy) و یونانی (Ethnos/Ethnikos) مرتبط است (Sinai, 2023, p.96-98). در این پارادایم، «أمّیّین» توصیفگر جوامعی است که بر خلاف یهودیان و مسیحیان، فاقد شریعت مکتوب آسمانی و خارج از عهد الهی بودهاند (Sinai, 2023, p.94). بنا بر این خوانش، «أمّی» یک «عنوان هویتشناختی» است که مرز میان اعرابِ بیکتاب و «أهل الکتاب» را ترسیم میکند، نه اینکه لزوماً به سواد یا بیسوادیِ فرد اشاره کند.
3ـ3. تقابل دوقطبی: صاحبان کتاب در برابر فاقدان کتاب
سینای با تحلیل آیاتی نظیر آلعمران: 20 و 75، مدعی است که قرآن مخاطبان خود را به دو دستة اصلی تقسیم میکند: «الذینَ أوتُوا الکِتابَ» و «الأمّیّین» (Sinai, 2023, p.94). به اعتقاد او، تقابل موجود در سیاق این آیات، میان «دارندگان متن مکتوب» و «فاقدانِ متن مکتوب» است. از نظر وی، حتی در بقره: ۷۸ که «اُمّیّین» کسانی هستند که کتاب را جز «أمانیّ» (خیالات) نمیدانند، مراد، نه «بیسوادیِ مهارتی»، بلکه «بیسوادیِ کتبی» است؛ یعنی عدم دسترسی و آگاهی از حقیقتِ وحیِ مکتوب الهی (Sinai, 2023, p.94). بیسوادی مهارتی ناظر بر «ناتوانی در ابزار» (ندانستنِ خط) است، اما بیسوادی کتبی ناظر بر «فقدان یا ناآگاهی از منبعِ وحیانی» است. ازاینرو سینای میان ناآشنایی با کتاب و وحی مکتوب از یکسو و ناتوانی در خواندن و نوشتن از سوی دیگر، تفکیک میکند و معتقد است کاربرد قرآنی «أمّی» ناظر به بعد نخست است، نه اثبات یا نفی توانایی آموزشی و کتابتیِ پیامبر.
4ـ3. تحول معنایی از «هویت قومی» به «درسناخواندگی»
یکی از ادعاهای چالشبرانگیز سینای این است که تفسیر «أمّی» بهمعنای «بیسواد» در سنت پساقرآنی، با استدلالهای کلامی دربارة اعجاز قرآن و اثبات نبوت پیامبر پیوند یافته است. از نظر او، این کارکرد کلامیِ متأخر را نباید بهمعنای اولیه و قرآنی واژه تعمیم داد. سینای بر آن است که تفسیر «أمّی» بهمعنای «ناخوانا و نانویسا» در سنت اسلامی، دستکم در صورت تثبیتیافتۀ آن، حاصل خوانشی ثانوی از این واژه است؛ ازاینرو برای تعیین معنای نخستین باید شواهد قرآنی و دادههای تاریخی و زبانیِ محیط نزول را مستقلاً بررسی کرد (Sinai, 2023, p.94, 99).
در این چارچوب، مسئلة اصلی در ارزیابی دیدگاه سینای، اثبات یا ردّ انگیزة کلامی مفسران نیست؛ بلکه این است که آیا بازسازی تاریخی او از معنای «أمّی» با شواهد زبانیِ نزدیک به عصر نزول سازگار است. اگر بتوان شواهد زبانیِ مستقلی برای پیوند این واژه با نخواندن و ننوشتن در سنت عربیِ نخستین یافت، فرضیة پیدایش متأخر این معنا با دشواری بیشتری مواجه میگردد؛ و اگر چنین شواهدی وجود نداشته باشد، استدلال سینای از حیث تاریخی وضعیت متفاوتی خواهد یافت. ازاینرو نقد حاضر، بهجای تمرکز بر انگیزة کلامیِ مفسران، بر کفایت تاریخی و زبانشناختیِ بازسازی سینای متمرکز است.
4. تحلیل و نقد واژهشناختی دیدگاه سینای
شالودة استدلال سینای دربارة واژة «أمّی» بر نوعی بازخوانی ریشهشناختی استوار است. وی با تضعیف پیوند سنتی میان «أمّی» و «اُمّ»، این واژه را بیشتر مرتبط با «اُمّة» (بهمعنای جامعه یا قوم) میداند و آن را در چارچوب مفاهیم هویتیِ مرتبط با «اهل کتاب» تحلیل میکند. بر اساس این دیدگاه، «أمّی» در قرآن نه وصفی مربوط به وضعیت آموزشی، بلکه عنوانی برای جماعتی فاقد سنت کتابی و در تقابل با اهل کتاب است (Sinai, 2023, p.94).
ارزیابی این دیدگاه، نیازمند بررسی همزمان چند سطح از شواهد است؛ زیرا تعیین معنای یک واژة قرآنی صرفاً بر اساس ریشهشناسی یا شباهت با واژگان زبانهای دیگر امکانپذیر نیست، بلکه باید مجموعهای از دادههای لغوی، صرفی، سیاقی روایی، و تاریخی در کنار یکدیگر بررسی شود. بر این اساس، در ادامه، مبانی واژهشناختی دیدگاه سینای و میزان کفایت آن برای کنار گذاشتن معنای سنتی «أمّی» بررسی میشود.
1ـ4. بررسی معنای لغوی کلاسیک: پیوند «أمّی» با حالت اولیة انسان
بر خلاف دیدگاه سینای که معنای آموزشیِ «أمّی» را حاصل تفسیری متأخر میداند، بخش مهمی از منابع لغوی کلاسیک عربی، این واژه را با مفهوم بازگشت به حالت اولیه و پیش از آموزش پیوند دادهاند. ابنفارس در بررسی مادة «أ م م» بیان میکند که این ریشه بر معنای «اصل و مرجع» دلالت دارد و «أمّی»، یعنی کسی که بر همان حالتی باقی باشد که مادرش او را بر آن زاده است؛ ازاینرو کسی که نمینویسد، «أمّی» خوانده میشود (ر.ک. ابنفارس، 1404ق، ج۱، ص۲8).
طبق این تحلیل لغوی، ارتباط میان «أمّی» و «اُمّ» در سنت لغت عربی، صرفاً یک تفسیر کلامی متأخر نیست، بلکه در نحوة تحلیل ساختار معنایی واژه در منابع لغوی کهن ریشه دارد. بر اساس این دیدگاه، نانویسایی و ناآشنایی با خواندن، لازمة بقاء بر حالت اولیة پیش از تعلیم رسمی تلقی میشود.
راغب اصفهانی نیز در مفردات، «أمّی» را در معنای کسی که خواندن و نوشتن نمیداند بهکار میبرد
(ر.ک. راغب اصفهانی، 1412ق، ص8۷). بر این اساس، معنای آموزشیِ واژه، دستکم یکی از معانی تثبیتشدة آن در سنت لغوی و تفسیری مسلمانان بوده است. در خصوص پیامبر، این معنا در چارچوب الهیاتیِ اعجاز قرآن تفسیر شده؛ بدین معنا که عدم اتکا به آموزشهای مکتوب بشری، بهعنوان قرینهای در تبیین منشأ وحیانی قرآن مورد توجه بوده است.
بنابراین، ادعای سینای مبنیبر اینکه معنای آموزشیِ «أمّی» صرفاً محصول یک بازسازی کلامی متأخر است، با این واقعیت مواجه است که این معنا در منابع لغوی و تفسیری قدیم نیز دارای پشتوانه است. البته وجود این معنا، بهخودیخود مانع از بررسی دیگر لایههای معنایی واژه نیست؛ بلکه نشان میدهد حذف آن از میدان معنایی «أمّی» نیازمند شواهد قویتری است.
2ـ4. سنجش تاریخی ـ تطبیقی فرضیة پیوند «أمّی» با «أمّة»
یکی از ارکان استدلال سینای، فرضیة ارتباط «أمّی» با «أمّة» و انتقال آن از معنای مربوط به «قوم» یا «جماعت» به مفهومی متناظر با «غیریهودی» یا «فاقد کتاب» است. بااینحال، باید میان سه سطح از ادعا تفکیک کرد: نخست، وجود واژة «أمّة» و معنای «جماعت / قوم» در عربی؛ دوم، امکان صرفیِ ساخت «أمّی» بر پایة «أمّة»؛ و سوم، وجود کاربرد تاریخیِ «أمّی» در عربیِ پیش از نزول قرآن بهمعنای «غیریهودی» یا «فاقد کتاب». وجود دو سطح نخست، بهخودیخود سطح سوم را اثبات نمیکند.
سینای خود این مرحله از استدلال را یک بازسازی ریشهشناختیِ فرضی میداند و بر این اساس، ارتباط «أمّی» با «أمّة» را محتمل میشمارد. در توضیح وی، «أمّة» در برخی کاربردهای عربی میتوانسته معنایی نزدیک به واژة یونانیِ (ethnos)، یعنی «قوم» یا «ملت» داشته باشد و ازاینرو «أمّی» میتوانسته معادل عربیِ (ethnikos) در معنای «غیریهودی» تلقی شود (Sinai, 2023, p.96-98). بااینحال، این استدلال بیش از آنکه بر شاهد مستقیمی از کاربرد «أمّی» در عربی پیش از قرآن متکی باشد، بر انتقال معناییِ فرضشده از یک واژه به واژة نسبتیافته به آن استوار است.
از سوی دیگر، شواهد مربوط به زبان عربیِ نزدیک به دورة نزول نشان میدهد که «أمّی» در سنت زبانی نخستین، ظرفیت معنایی یکسانی نداشته است. فرّاء در تفسیر آلعمران: ۷۵، «أمّیین» را در این سیاق، «العرب» معرفی میکند (ر.ک. فراء، 1980، ج۱، ص۲۲۴). در مقابل، ازهری در تهذیب اللغة از ابواسحاق معنای «أمّی» را به کسی که نمینویسد پیوند میدهد و آن را با باقی ماندن بر حالتی که مادر او را بر آن زاده است توضیح میدهد (ر.ک. ازهري، 1421ق، ج۱، ص۲۰۴). بدینترتیب، در منابع نسبتاً کهن عربی، هر دو جهت معناییِ مرتبط با فقدان کتاب و با ننوشتن قابل مشاهده است.
در خصوص شواهد شعری نیز باید احتیاط روششناختی را رعایت کرد. در برخی منابع تفسیری، بیتی منسوب به تُبَّع با تعبیر «أمِّيَّة» آمده است: «له أُمَّةٌ سُمِّيَتْ في الزَّبورِ أُمِّيَّةً / هي خيرُ الأُمَمِ». این شاهد، در صورت پذیرش انتساب، میتواند نشاندهندة کاربرد هویتیِ این ماده در سنت شعری باشد؛ بااینحال، بهسبب ابهام در تاریخ و انتساب شعر، نمیتوان آن را بهتنهایی شاهدی قطعی بر کاربرد پیشاقرآنی دانست. ازاینرو ارزش آن در حد یک قرینة مؤید باقی میماند.
برآیند این شواهد آن است که پیوند «أمّی» با معنای هویتی و فقدان کتاب را نمیتوان صرفاً به کاربرد قرآنی یا به بازسازیهای متأخر نسبت داد؛ اما درعینحال، از وجود معنای «أمّة» بهمعنای جماعت یا قوم نیز نمیتوان مستقیماً نتیجه گرفت که «أمّی» در عربی پیش از قرآن بهمعنای «غیریهودی» بوده است. بنابراین، فرضیة ریشهشناختی سینای از حیث امکان تاریخی و زبانی قابل بررسی است، اما اثبات آن نیازمند شاهد مستقیمتری برای کاربرد «أمّی» در همین معنا در عربی پیش از قرآن یا نزدیک به عصر نزول است.
3ـ4. شواهد روایی و نثری نزدیک به عصر نزول
در کنار شواهد لغوی، بررسی کاربردهای رواییِ «أمّی» در سنت نخستین اسلامی میتواند در بازسازی تاریخ معنایی این واژه سودمند باشد؛ هرچند باید میان «اثبات تاریخ صدور یک روایت» و «شناسایی معنایی که در زمان رواج و انتقال آن روایت برای گوینده و مخاطب قابل فهم بوده» تفکیک کرد. بنابراین، روایتهایی که انتساب آنها به پیامبر یا دورة نخست اسلامی از نظر تاریخی بهطور قطعی احراز نشده، نمیتوانند بهتنهایی کاربرد «أمّی» را در عصر نزول اثبات کنند؛ اما میتوانند در صورت تعلق به سنت روایی متقدم، قرینهای برای تاریخچة فهم و تداول معنای واژه در دورههای نخست اسلامی فراهم آورند. در پژوهشهای جدید نیز از این ظرفیت برای بررسی تاریخ معنایی «أمّی» استفاده شده؛ چنانکه شَدّل، بدون آنکه اصالت تاریخی تمام روایات مورد بررسی خود را برای مسئلة حاضر تعیینکننده بداند، بر این نکته تأکید میکند که معنادار بودن یک کاربرد برای تولیدکنندگان روایت و مخاطبان آن، آن را به شاهدی بر تاریخ معنایی واژه تبدیل میکند (Shaddel, 2016, p.3-4).
یکی از مهمترین شواهد در این زمینه، روایت منقول از پیامبر است: «إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ، لَانَكْتُبُ وَلَانَحْسُبُ». در این روایت، وصف «أمّی» مستقیماً با «ننوشتن» و «ندانستن حساب» همراه شده است (بخاری، 1410ق، ج3، ص299، ح1726). اهمیت این شاهد برای بحث حاضر در آن است که در سنت حدیثی متقدم، میان «أمّی» و ننوشتن رابطهای صریح برقرار شده است. این روایت در برخی از دیگر منابع حدیثی، ازجمله صحیح مسلم، آمده است (مسلم، 1412ق، ج2، ص761، ح15).
شاهد صریحتر، روایتی از اُبیّ بن کعب است که در آن از پیامبر نقل شده است: «إِنِّي بُعِثْتُ إِلَى أُمَّةٍ أُمِّيِّينَ، مِنْهُمُ العَجُوزُ وَالشَّيْخُ الكَبِيرُ وَالغُلَامُ وَالجَارِيَةُ، وَالرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يَقْرَأْ كِتَابًا قَطُّ». در این گزارش، «أمّیین» در سیاقی آمده است که در ادامه، یکی از افراد این جماعت با وصف «کسی که هرگز کتابی نخوانده است» معرفی میشود (ترمذی، 1419ق، ج5، ص39، ح2944). ترمذی این روایت را «حسن صحیح» دانسته و آن را از اُبیّ بن کعب با بیش از یک طریق گزارش کرده است.
این دو گزارش، بدون آنکه بهتنهایی بتوانند نشان دهند «أمّی» در تمام کاربردهای عصر نزول بهمعنای آموزشی بوده است، دستکم نشان میدهند که در سنت روایی متقدم اسلامی، ارتباط این واژه با نخواندن و ننوشتن، معنایی قابل فهم و قابل انتقال بوده است. از این منظر، حتی اگر دربارة تاریخ دقیق شکلگیری یا انتقال برخی از این گزارشها احتیاط کنیم، نمیتوان وجود این پیوند معنایی در سنت نخستین را نادیده گرفت. بنابراین، ادعای اینکه معنای آموزشی «أمّی» اساساً در مرحلة متأخر و در اثر ملاحظات کلامی پدید آمده، با این دسته از شواهد روایی بهسادگی قابل جمع نیست.
بااینحال، این شواهد نباید بیش از ظرفیت دلالی خود به کار گرفته شوند. آنها نه بهتنهایی معنای آموزشی را معنای اصلی و انحصاری «أمّی» در قرآن اثبات میکنند و نه مانع میشوند که واژه در برخی سیاقها دلالت هویتی و مرتبط با فقدان کتاب داشته باشد. ارزش اصلی آنها در بحث حاضر آن است که برای فرضیة پیدایش متأخرِ اصل پیوند «أمّی» با نخواندن و ننوشتن، یک شاهد تاریخیِ قابل توجه هستند و نشان میدهند که این پیوند در سنت رواییِ متقدم اسلامی حضور داشته است.
4ـ4. بررسی تطبیق «أمّی» با واژة Goy: ملاحظات تاریخی و معنایی
یکی از ارکان تحلیل سینای، پیوند دادن «أمّی» با واژة عبری (Goy) و تفسیر آن بهعنوان مفهومی ناظر به غیریهودیان یا گروههای فاقد سنت کتابی است (Sinai, 2023, p.96-98). این تطبیق، که پیشتر نیز در برخی مطالعات خاورشناختی آمده بود، از دو جهت قابل بررسی است: نخست، از حیث امکان انتقال و رواج چنین اصطلاحی در محیط نزول قرآن؛ و دوم، از حیث میزان همسانی معناییِ این دو واژه.
از جهت تاریخی، برخی پژوهشگران تأکید کردهاند که برای پذیرش چنین همسانیای، باید شواهد کافی دربارة حضور و رواج اصطلاح عبری (Goyim) در محیط عربیِ حجاز پیش از اسلام ارائه شود؛ زیرا صرف وجود شباهت مفهومی میان دو واژه، برای اثبات اقتباس یا معادل بودن آنها کافی نیست (ر.ک. باقری و میراحمدی، 1399، ص46).
از جهت معنایی نیز تفاوتهایی میان این دو مفهوم وجود دارد. واژة (Goy) در سنت عبری، در بسیاری از کاربردها به غیرقوم اسرائیل اشاره دارد، درحالیکه کاربرد قرآنی «أمّی» در مواردی که در برابر اهل کتاب قرار میگیرد، میتواند علاوه بر جنبة هویتی، به وضعیت برخورداری یا عدم برخورداری از کتاب آسمانی نیز اشاره کند (ر.ک. معرفت، 1387، ج۸، ص۶۴ـ65).
ازاینرو حتی اگر بتوان میان «أمّی» و (Goy) نوعی تقارب مفهومی مشاهده کرد، این امر لزوماً بهمعنای نفی کامل معنای آموزشی واژه نیست. انتخاب تعبیر «أمّی» در قرآن، بهجای واژگانی مانند «اعراب» یا «مشرکان»، میتواند نشان دهد که این واژه حامل دلالتهای خاصی بوده که صرف انتساب قومی یا اعتقادی را بیان نمیکند (ر.ک. مطهری، 1369، ص40ـ47).
5ـ4. لایة جغرافیایی و هویتی: انتساب «أمّی» به «اُمّ القری»
یکی از وجوهی که در تحلیل سینای کمتر مورد توجه قرار گرفته، تفسیری است که در برخی منابع اسلامی، «أمّی» را مرتبط با «اُمّ القری»؛ یعنی مکه میداند. بر اساس برخی روایات منقول از امام باقر و امام جواد، پیامبر از آن جهت «أمّی» خوانده شد که اهل مکه، یعنی «اُمّ القُری» بود (ر.ک. صدوق، بیتا، ص۱۲۴ـ125؛ معرفت، 1387، ج۱۷، ص۲۵۸ـ262).
این تفسیر، بر خلاف تحلیل لغوی مبتنیبر «اُمّ»، بیشتر در چارچوب روایی و تفسیری مطرح شده و نمیتوان آن را همسطح یک تحلیل ریشهشناختی دانست. بااینحال، مهم است، چون نشان میدهد واژة «أمّی» در سنت اسلامی تنها در یک مسیر معنایی محدود فهم نشده، بلکه امکان ارتباط آن با لایههای جغرافیایی و هویتی نیز مورد توجه بوده است.
البته این تفسیر ضرورتاً با معنای آموزشی «أمّی» تعارض ندارد. از این منظر، تقلیل «أمّی» صرفاً به یک نشانة هویتی، بدون توجه به دیگر لایههای معنایی آن، میتواند تصویری ناقص از میدان معنایی واژه ارائه دهد.
6ـ4. بررسی ساختار صرفی: انتساب به «اُمّ» یا «اُمّة»؟
سینای با ترجیح پیوند اشتقاقی «أمّی» با «اُمّة»، میکوشد این واژه را در چارچوب مفاهیم جمعی و هویتی تفسیر کند. بااینحال، از منظر علم صرف در زبان عربی، این اشتقاق نیازمند شواهد بیشتری است؛ زیرا اگرچه انتساب صفت با یاء نسبت به برخی واژگان جمعی و اسامی امکانپذیر است، ترجیح آن بر انتساب به «اُمّ» نیازمند قرائن تعیینکننده است.
در مقابل، پیوند «أمّی» با «اُمّ» در منابع لغوی و تفسیری کلاسیک سابقهای روشن دارد. ابنعاشور نیز با توجه به ساختار معنایی این واژه، آن را ناظر به حالتی میداند که در آن ناآشنایی با خواندن و نوشتن با مفهوم بقاء بر وضعیت نخستین انسان پیوند دارد (ر.ک. ابنعاشور، 1420ق، ج۲۰، ص۱۸۴ـ186).
بر این اساس، حتی در مواردی که «أمّی» در سیاق تقابل با اهل کتاب آمده، لزوماً نمیتوان نتیجه گرفت که این تقابل، تمام میدان معنایی واژه را به یک معنای هویتی محدود میکند. شاید «أمّی» در چنین سیاقهایی، همزمان به وضعیت جامعة فاقد سنت کتابی و نیز به ویژگی آموزشی آنان ناظر باشد.
بنابراین، مسئلة اصلی در نقد دیدگاه سینای این نیست که آیا «أمّی» میتواند در برخی سیاقها دارای جنبة هویتی باشد یا نه؛ بلکه مسئله آن است که آیا این جنبة هویتی میتواند معنای آموزشیِ تثبیتشده در منابع لغوی و تفسیری را بهطور کامل کنار بزند یا نه. طبق بررسی شواهد موجود، چنین حذفی، نیازمند دلایلی قویتر از صرفاً امکان یک تحلیل تطبیقی است.
5. نقد دلالی و سیاقی دیدگاه سینای
در تحلیل واژگان قرآن، تعیین معنای یک واژه تنها بر اساس ریشهشناسی یا مقایسة آن با واژگان مشابه در زبانهای دیگر امکانپذیر نیست؛ بلکه کاربردهای مختلف آن واژه در سیاقهای قرآنی، نقش تعیینکنندهای در کشف میدان معنایی آن دارد. ازاینرو حتی اگر بتوان برای «أمّی» در برخی کاربردها جنبهای هویتی مرتبط با «اهل کتاب» و «غیراهل کتاب» لحاظ کرد، این پرسش اساسی همچنان باقی است که آیا این جنبه میتواند تمام کاربردهای قرآنی واژه را توضیح دهد یا خیر؟
سینای در خوانش تاریخی ـ انتقادی خود بر این باور است که سیاق آیات، معنای هویتیِ «أمّی» را بر معنای آموزشی ترجیح میدهد و این واژه در قرآن بیش از آنکه وصفی مربوط به توانایی خواندن و نوشتن باشد، نشاندهندة مرزبندی میان جوامع دارای سنت کتابی و جوامع فاقد آن است (Sinai, 2023, p.94, 98). طبق بررسی کاربردهای قرآنی «أمّی»، این تحلیل، اگرچه بخشی از واقعیت معنایی واژه را توضیح میدهد، اما در تبدیل این بُعد بهمعنای انحصاری واژه با دشواریهایی روبهرو است.
1ـ5. چالش معنایی در بقره: ۷۸: کاربرد «أمّیّون» در میان بنیاسرائیل
یکی از مهمترین شواهد قرآنی در ارزیابی تفسیر انحصاری سینای از «أمّی»، آیة «وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَايَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ» (بقره: 78) است. طبق سیاق آیه، «أمّیّون» دربارة گروهی از بنیاسرائیل بهکار رفته است. از این جهت، تفسیر «أمّی» بهمنزلة عنوانی صرفاً قومی و معادل «غیریهودی» با دشواری مواجه میشود؛ زیرا موضوع آیه، گروهی از بنیاسرائیل است، نه جماعتی خارج از آنان. سینای برای رفع این مشکل، «أمّیّون» را در این آیه به کسانی تفسیر میکند که عملاً از کتاب خود بهرهای ندارند و از آن چیزی نمیدانند؛ بدین معنا که در حکم «فاقدان کتاب» شدهاند (Sinai, 2023, p.94, 98).
بااینحال، از این آیه بهتنهایی نمیتوان ناتوانی فنی در خواندن و نوشتن را نتیجه گرفت. تعبیر «لَايَعْلَمُونَ الْكِتَابَ» مستقیماً ناظر به فقدان شناخت و فهم کتاب است و نه ضرورتاً ناتوانی از خواندن متن. وانگهی، مفسران و عالمان نخستین در تفسیر «أَمَانِيَّ» دیدگاههای متفاوتی دارند: برخی آن را به سخنان بیاساس و پندارها، برخی به آرزوها و برخی به تلاوت و خواندن تعبیر کردهاند. طبری نیز پس از نقل اقوال، تأکید میکند «أمّیّون» از محتوای کتاب آگاهی ندارند و تنها بر اساس ظن و پندار سخن میگویند (ر.ک. طبری، 1422ق، ج2، ص157). بنابراین، این بخش از آیه پیش از هر چیز بر نوعی گسست معرفتی از کتاب و ناآگاهی از محتوای آن دلالت دارد.
درعینحال، همین آیه نشان میدهد که دلالت «أمّی» را نمیتوان به یک نشانة قومی فروکاست. در سنت تفسیری نخستین، افزون بر تفسیر معرفتیِ آیه، قولی نیز نقل شده که «أمّیّون» را کسانی میداند که «لايحسن أن يكتب»؛ یعنی در نوشتن مهارت ندارند (ر.ک. طبری، 1422ق، ج2، ص154). این اختلاف در تفسیر، از یکسو مانع از آن است که بقره: 78 را دلیلی قطعی و منفرد بر «بیسوادی مهارتی» بدانیم، و از سوی دیگر، نشان میدهد که ارتباط «أمّی» با وضعیت نوشتن در سنت زبانی نخستین، قرائتی شناختهشده بوده است.
ازاینرو دلالت آیه را باید در دو سطح از یکدیگر تفکیک کرد: نخست، آیه بهوضوح تفسیر قومیِ انحصاریِ «أمّی» را با چالش مواجه میکند؛ دوم، برای تعیین اینکه این واژه در این سیاق تا چه اندازه به ناآشنایی با نوشتن و تا چه اندازه به ناآگاهی از محتوای کتاب دلالت دارد، باید آن را در کنار شواهد لغوی، روایی و دیگر کاربردهای قرآنی بررسی کرد. بر این اساس، بقره: 78 بهتنهایی معنای آموزشی را اثبات نمیکند، اما با نشان دادن اینکه «أمّی» میتواند درباره گروهی از بنیاسرائیل نیز بهکار رود، تبیین صرفاً قومیِ سینای را ناکافی میسازد و زمینه را برای پذیرش چندلایگی معنایی این واژه فراهم میکند.
2ـ5. تحلیل دلالت عنکبوت: ۴۸: نسبت میان نانویسایی و اعجاز قرآن
از مهمترین آیات مورد استناد در بحث اُمّیّت پیامبر، آیة «وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَاتَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ» (عنکبوت: 48) است. سینای میکوشد دلالت این آیه را عمدتاً به نفی ارتباط پیامبر با متون مقدس پیشین محدود کند (Sinai, 2023, p.95). بااينحال، طبق ساختار زبانی و سیاقی آیه، موضوع، تنها عدم مطالعة کتب پیشین نیست، بلکه توانایی خواندن و نوشتن نیز بهصورت مستقل لحاظ شده است.
از نظر ادبی، تعبیر «مِنْ كِتَابٍ» در سیاق نفی، بر نفی هرگونه کتاب بهمعنای عام دلالت میکند. بنابراین، آیه بیان میکند که پیامبر پیش از نزول قرآن، با هیچ کتابی از طریق خواندن ارتباط نداشت.
وانگهی، بخش دوم آیه (وَلَاتَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ)، بهصورت مستقل بر نفی مهارت کتابت تأکید دارد. ذکر دست راست در اینجا، به عمل نوشتن و توانایی انجام آن اشاره دارد، نه صرفاً به آشنایی با محتوای کتابهای پیشین. فخر رازی در تحلیل این آیه میگوید: حتی اگر پیامبر توانایی خواندن و نوشتن میداشت، اصل اعجاز قرآن همچنان باقی بود؛ اما چنین وضعیتی میتوانست برای منکران، زمینهای برای طرح احتمال اقتباس فراهم کند. ازاینرو نانویسا بودن پیامبر در ساختار استدلال آیه، عاملی برای قطع راههای تردید معرفی شده است (ر.ک. فخر رازی، 1420ق، ج۲۵، ص۶۴؛ ابنعطیه، 1422ق، ج۴، ص۳۲۱ـ۳۲۲).
بنابراین، مفاد عنکبوت: ۴۸ را نمیتوان صرفاً به «عدم ارتباط پیامبر با سنتهای مکتوب پیشین» فروکاست؛ زیرا عنصر کتابت نیز بهصراحت در متن آیه حضور دارد.
3ـ5. بررسی وصف «النَّبیّ الأمّی» در اعراف: ۱۵۷
بهاعتقاد سینای، وصف «النَّبیّ الأمّی» در سورة اعراف، با توجه به کاربرد آن در سیاق دعوت پیامبر، بیشتر بیانگر تعلق ایشان به قومی فاقد پیشینة برخورداری از وحی / کتاب آسمانی است و نه وصفی دربارة وضعیت آموزشی ایشان (Sinai, 2023, p.95).
اما این تفسیر با تمام ظرفیتهای معنایی آیه سازگار نیست. در اعراف: ۱۵۷، اهل کتاب به این صورت معرفی میشوند که پیامبر موعود را در تورات و انجیل خود مییابند: «الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ». در سنت تفسیری مسلمانان، وصف «أمّی» در این آیه غالباً بهعنوان یکی از اوصاف ویژة پیامبر و قرینهای بر استقلال وحی از آموزشهای بشری تلقی میشود. مفسرانی مانند بیضاوی و صادقی تهرانی، این وصف را در کنار سایر ویژگیهای رسالت پیامبر، نشانهای از مقام خاص ایشان دانستهاند (ر.ک. بیضاوی، 1418ق، ج۳، ص۳۷؛ صادقی تهرانی، 1406ق، ج۱۱، ص۳۳۵ـ350).
همچنین، ذکر وصف «أمّی» در کنار ادعای یافتن نشانههای پیامبر در کتابهای پیشین، ظرفیت اعجازشناختی این وصف را برجسته میکند؛ زیرا در این خوانش، پیامبری که از آموزشهای رسمی بشری بهره نگرفته، حامل دانشی الهی معرفی میشود. ازاینرو تفسیرِ صرفاً هویتیِ «أمّی»، بخشی از این لایة معنایی را کمرنگ میسازد.
4ـ5. بررسی کاربرد «أمّیّین» در آلعمران: ۲۰ و ۷۵
در دو آیه از سورة آلعمران، «أمّیّین» در برابر «اهل کتاب» قرار گرفته است، یکی در آیة 20: «وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ...»؛ و دیگری در آیة ۷۵: «لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ». سینای از این تقابل نتیجه میگیرد که «أمّی» در قرآن اساساً عنوانی برای غیر اهل کتاب است (Sinai, 2023, p.94, 98). اما بررسی سیاق نشان میدهد تقابل «أمّیین» و «اهل کتاب» در این آیه، بهرغم دلالت بر تفاوت میان دو گروه از حیث برخورداری از سنت کتابی، بهتنهایی برای تقلیل معنای «أمّی» به عنوانی هویتی کافی نیست؛ زیرا سیاق آیه، این تقابل را در چارچوب ادعای اخلاقی و مالی یهودیان و ردّ آن از سوی قرآن مطرح میکند، نه در مقام تعریف «أمّی» بهعنوان هویتی قومی. ازاینرو این کاربرد نشان میدهد که «أمّی» در برخی سیاقها در برابر «اهل کتاب» قرار میگیرد، اما صرفِ این تقابل ثابت نمیکند که «امّی» در اصل و در همة کاربردهای قرآنی خود بهمعنای «غیر اهل کتاب» است؛ خصوصاً که در بقره: ۷۸، همین واژه دربارة گروهی از بنیاسرائیل نیز آمده است.
در آلعمران: 75، قرآن سخن گروهی از اهل کتاب را نقل میکند که بر اساس نوعی برتریپنداری، خود را در برابر «أمّیّین»، مجاز به خیانت مالی میدانستند. مفسرانی چون آلوسی و فضلالله، این نگرش را ناشی از تصور برتری قومی و دینی برخی یهودیان دانستهاند (ر.ک. آلوسی، 1415ق، ج۲، ص۱۹۴ـ195؛ فضلالله، 1439ق، ج۳، ص۲۳۷ـ242). قرآن با نقل این دیدگاه، آن را تأیید نمیکند؛ بلکه با پاسخ «بَلى» و ارجاع معیار ارزشگذاری به تقوا و وفای به عهد، مبنای اخلاقی چنین تمایزی را رد میکند (ر.ک. معرفت، 1387، ج۸، ص۶۴ـ65).
ازاینرو کاربرد «أمّی» در این آیات نشان میدهد «أمّی» میتواند در زمینة تقابل اجتماعی با اهل کتاب نیز بهکار رود؛ اما این جنبة هویتی، مانع از وجود دلالت آموزشی و معرفتی آن در دیگر سیاقهای قرآنی نیست.
در کل، بررسی کاربردهای قرآنی «أمّی» نشان میدهد این واژه در سیاقهای مختلف، دلالتهای یکسانی ندارد. در آلعمران: ۲۰ و ۷۵، «أمّیّین» در تقابل با «اهل کتاب» آمده؛ تقابلی حاکی از تفاوت میان گروههای واجد سنت کتابی و گروههای فاقد این سنت؛ هرچند بهتنهایی اثباتکنندة انحصار معنای «أمّی» در «غیر اهل کتاب» نیست. اما در بقره: ۷۸، «أمّیّون» دربارة گروهی از بنیاسرائیل و کنار تعبیر «لَايَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ» آمده؛ همچنین در عنکبوت: ۴۸، نفی تلاوت «کتاب» و نفی کتابت با تعبیر «وَلَاتَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ»، به موضوع خواندن و نوشتن پیامبر پیش از نزول قرآن ناظر است. ازاینرو دلالتهای هویتی و مرتبط با سنت کتابی، تنها بخشی از کاربردهای قرآنی «أمّی» را توضیح میدهند و نمیتوان معنای واژه را به «غیر اهل کتاب» محدود کرد؛ زیرا این معنا نمیتواند کاربرد آن در بقره: ۷۸ و دلالتهای مرتبط با خواندن و نوشتن در عنکبوت: ۴۸ را بهطور کامل تبیین کند.
5ـ5. تبیین سازوکار چندلایگی معنایی «أمّی»
برآیند شواهد واژهشناختی و سیاقیِ بررسیشده، لزوماً به اشتراک لفظی میان دو معنای کاملاً مستقل، یا به تطور تاریخی قطعی از «هویت» به «آموزش» نمیانجامد. تبیین مناسبتر، در حد شواهد موجود، آن است که «أمّی» دارای شبکهای از دلالتهای مرتبط باشد که برحسب سیاق، یکی از آنها برجستگی بیشتری مییابد. در این شبکه، دلالت جمعی و هویتی به گروهی اشاره میکند که در نسبت با اهل کتاب، فاقد پیشینة برخورداری از کتاب آسمانیاند؛ در مقابل، دلالت آموزشی و کارکردی به فرد یا گروهی اشاره میکند که از آموزش خواندن و نوشتن بیبهرهاند یا با کتاب و نوشتار ارتباط آموزشیِ متعارف ندارند.
بر این اساس، در آیاتی مانند آلعمران: 20 و 75 و نیز جمعه: 2، که «أمّیّون» در برابر «اهل کتاب» یا در چارچوب انتقال رسالت به قومی فاقد پیشینة کتابی قرار گرفته، لایة جمعی و هویتی برجستگی بیشتری دارد. در بقره: 78، سیاقِ «لَايَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ» لایة مرتبط با نسبت افراد با کتاب و آگاهی از آن را برجسته میکند؛ و در اعراف: 157 نیز میتوان همزمان دلالت جمعی و ویژگی خاص پیامبر را لحاظ کرد. عنکبوت: 48 نیز، هرچند واژة «أمّی» را بهکار نبرده، از حیث تأکید بر تلاوت و کتابت پیشین، قرینهای مستقل برای بررسی لایة آموزشی و نوشتاری این میدان معنایی تلقی میشود.
بنابراین، مقصود از «چندلایگی» در این پژوهش، پذیرش دو معنای بیارتباط یا چشمپوشی از اختلاف میان آنها نیست؛ بلکه بدین معناست که یک واژه میتواند در بافتهای مختلف، از یک شبکة معنایی مرتبط، وجوه متفاوتی را فعال کند. درنتیجه، نمیتوان با اثبات برجستگی دلالت هویتی در برخی آیات، وجود دلالت آموزشی را در سایر کاربردها منتفی دانست؛ همانگونه که وجود دلالت آموزشی نیز مانع از آن نیست که «أمّی» در برخی سیاقها بر وضعیت جمعیِ فاقدان کتاب دلالت کند.
6. نقد روششناختی و هرمنوتیکی دیدگاه سیناي
بررسی دیدگاه نیکلای سینای درباره واژة «أمّی» تنها در سطح تحلیل لغوی و دلالی کافی نیست؛ زیرا اختلاف اصلی میان خوانش سنتی اسلامی و خوانش تاریخی ـ انتقادی او، به مبانی روششناختی در فهم متن قرآن بازمیگردد. این مبانی تأثیری تعیینکننده در برداشت صحیح از آیات قرآن دارند؛ مثلاً اعتقاد به وجود مصلحتاندیشی بهمعنای متعارف آن، در زبان قرآن، حاصلی جز برداشتهای انحرافی از قرآن نخواهد داشت (ر.ک. امین، 1392، ص52ـ68). سینای با بهرهگیری از رویکرد تاریخی ـ انتقادی و تحلیل ساختارهای معنایی قرآن، تلاش میکند مفهوم «أمّی» را در چارچوب روابط درونمتنی قرآن و زمینههای تاریخی پیش از اسلام بازسازی کند. این رویکرد، بهخودیخود میتواند در مطالعات قرآنی افقهای تازهای ایجاد کند؛ زیرا توجه به سیاق تاریخی و روابط میانمتنی، از عناصر مهم فهم متون دینی است.
بااینحال، مسئلة اساسی در تحلیل سینای، نه بهکارگیری این روشها، بلکه نحوة اعمال آنها در تفسیر واژة «أمّی» است. زبان قرآن کریم، ویژگیهای خاصی دارد (ر.ک. امين، 1398، ص34ـ48)، که بیتوجهی به آن موجب برداشتهای نادرست میشود (ر.ک. امين، 1399، ص62ـ70)، اما وی با ترجیح یک لایة معنایی خاص ـ یعنی جنبة هویتی و تقابل با اهل کتاب ـ دیگر ظرفیتهای دلالی واژه، بهویژه جنبة آموزشی آن را کمرنگ میسازد. از منظر هرمنوتیک متنمحور، یک واژه میتواند در سیاقهای مختلف دارای لایههای معنایی متعددی باشد و اثبات یکی از این لایهها، بهتنهایی برای نفی دیگر لایههای معتبر کافی نیست.
1ـ6. نقد روش قرآن به قرآنِ تقلیلگرا
سینای بخش مهمی از تحلیل خود را بر روش «قرآن به قرآن» استوار میکند؛ روشی که طبق آن، معنای واژگان قرآن باید پیش از هر چیز از طریق بررسی کاربردهای درونمتنی آنها و جایگاهشان در شبکة مفهومی قرآن بازسازی شود. این روش که در مطالعات جدید قرآن نیز لحاظ میشود، مبتنیبر این است که مفاهیم قرآنی، در عین واقعنمایی (ر.ک. امین، 1395، ص44ـ67)، در ارتباط با یکدیگر معنا مییابند و نمیتوان آنها را صرفاً با مراجعه به فرهنگهای لغوی متأخر تحلیل کرد.
بااینحال، کاربست این روش در تحلیل سینای، یک محدودیت روششناختی دارد. وی با توجه به همنشینی و تقابل واژة «أمّی» با مفاهیمی مانند «اهل کتاب» و «کتاب»، بر آن است که معنای قرآنی این واژه اساساً به وضعیت برخورداری یا عدم برخورداری از کتاب و وحی مکتوب پیشین مربوط میشود، نه به وضعیت آموزشی یا قومی افراد؛ ازاینرو «أمّی» در کاربرد قرآنی عمدتاً بر کسانی اطلاق میشود که پیشتر از کتاب آسمانی برخوردار نبودهاند (Sinai, 2023, p.94, 98).
این نتیجهگیری، از آن جهت نقدپذیر است که روابط سیاقی یک واژه، لزوماً تمام ظرفیت معنایی آن را محدود نمیکند. در منطق زبان، یک واژه ممکن است در شرایط مختلف، بر اساس سیاق، جنبههای متفاوتی از معنای خود را آشکار سازد. بر همین اساس، وصف «أمّی» میتواند هم در برخی سیاقها بر نسبت پیامبر با قومی بیکتاب متمرکز باشد، هم در سیاقهایی مانند عنکبوت: ۴۸ بر وضعیت خواندن و نوشتن و استقلال وحی از آموزشهای بشری دلالت کند.
ازاینرو اشکال عمدة تحلیل سینای، اصل کاربست روش قرآن به قرآن نیست، بلکه تبدیل یک نتیجة سیاقی به یک حکم انحصاری دربارة تمام کاربردهای واژه است. این تقلیلِ کاربستی سبب میشود بخشی از شواهد قرآنی که با این الگو سازگار نیستند، نیازمند تأویل ثانوی شوند.
2ـ6. غفلت از غلبة استعمال و قرائن لغوی
یکی از اصول اساسی در فهم متون، توجه به معنای رایج واژه در زبان مخاطبان نخستین است. در زبان عربی، غلبة استعمال یکی از قرائن مهم در تعیین معنای مراد متکلم بهشمار میرود؛ زیرا الفاظ، در هنگام کاربرد، معمولاً بر اساس ظرفیتهای شناختهشدة زبان مخاطبان فهمیده میشوند.
در مورد واژة «أمّی»، منابع لغوی کلاسیک بر پیوند این واژه با حالت نخستین انسان و عدم آموزش رسمی خواندن و نوشتن تأکید کردهاند. ابنفارس، ریشة «أ م م» را مرتبط با اصل و مرجع دانسته و «أمّی» را
کسی معرفی میکند که بر حالت اولیهای که مادرش او را به دنیا آورده، باقی است؛ یعنی کسی که نمینویسد (ر.ک. ابنفارس، 1404ق، ج۱، ص۲8). راغب اصفهانی نیز «أمّی» را بر کسی اطلاق میکند که توانایی خواندن و نوشتن ندارد (ر.ک. راغب اصفهانی، 1412ق، ص8۷).
سینای این معنای لغوی را حاصل تحولاتی متأخر در سنت کلامی مسلمانان میداند (Sinai, 2023, p.94, 99). اما چنین دیدگاهی با این پرسش مواجه است که اگر قرآن قصد داشت «أمّی» را تنها در معنای هویتیِ مربوط به غیر اهل کتاب بهکار برد، چه قرینة صریحی مخاطبان نخستین را از معنای رایج لغوی منصرف میکرد؟
بر اساس قواعد فهم زبان، عدول از معنای مشهور یک واژه نیازمند وجود قرینة روشن است (ر.ک. عسکری، 1428ق، ص240). در موارد فقدان چنین قرینهای، بیتوجهی به معنای غالب و جایگزین کردن آن با معنایی حاصل از تحلیلهای تطبیقی متأخر، میتواند به تحمیل پیشفرض بر متن منجر شود.
از همین منظر، مفسرانی مانند شیخ طوسی، که «أمّیّت» را به عدم مهارت در خواندن و نوشتن پیوند دادهاند، این معنا را صرفاً بر اساس پیشفرض کلامی نپذیرفتهاند، بلکه آن را با توجه به ظرفیت لغوی واژه و کاربرد آن در زبان عربی تحلیل کردهاند (ر.ک. طوسی، بیتا، ج۱، ص۳۱۷).
3ـ6. تقیید غیرمستند دلالت عنکبوت: ۴۸
یکی از نقاط مهم اختلاف سینای با خوانش سنتی، تفسیر عنکبوت: ۴۸ است: «وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَاتَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ». سینای این آیه را ناظر به این واقعیت میداند که پیامبر پیش از آغاز وحی قرآنی، به کتاب یا وحی مکتوب دسترسی نداشته است و بر اساس سیاق آیات پیشین، «کتاب» را در اینجا بهمعنای «کتاب آسمانی» یا «وحی» میگیرد، نه هر نوع نوشتة مکتوب (Sinai, 2023, p.95).
اما تفسیر سینای که دلالت این آیه را به نفی ارتباط پیامبر با کتابهای مقدس پیشین محدود میسازد، با اطلاق ساختار نحوی آیه سازگار نیست؛ زیرا تعبیر «مِنْ كِتَابٍ» نکره در سیاق نفی است و بر نفی تلاوت هر نوشتهای پیش از نزول قرآن دلالت میکند، نه صرفاً بر نفی مطالعة متون مقدس. وانگهی، عبارت مستقل «وَلَاتَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ» بهصراحت ناظر به عمل کتابت است و نمیتوان آن را صرفاً به مطالعة متون مقدس محدود کرد.
غرض سیاقی آیه نیز مؤید همین برداشت است؛ زیرا هدف از بیان این وضعیت، جلوگیری از ایجاد زمینه برای تردید منکران معرفی شده است: «إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ». فخر رازی توضیح میدهد که حتی اگر پیامبر توانایی خواندن و نوشتن میداشت، اصل اعجاز قرآن از بین نمیرفت، اما امکان طرح ادعای اقتباس برای منکران فراهمتر میشد (ر.ک. فخر رازی، 1420ق، ج۲۵، ص۶۴). بنابراین، محدود کردن دلالت آیه به نفی مطالعة کتابهای مقدس پیشین، نیازمند قرینهای است که در خود آیه وجود ندارد.
در مجموع، بررسی مبانی روششناختی سینای نشان میدهد که دیدگاه وی از برخی ظرفیتهای مهم روش تاریخی ـ انتقادی بهره میگیرد، اما در تفسیر «أمّی» با گرایش به یکبعدیسازی معنای واژه پیش میرود. شواهد لغوی، سیاقی و تفسیری نشان میدهند که این واژه در قرآن دارای میدان معنایی چندلایه است و نمیتوان یکی از این لایهها ـ یعنی جنبة هویتی ـ را بهعنوان تنها معنای معتبر آن دانست.
7. واکاوی روایات و سنت تفسیری
بررسی سنت روایی و تفسیری اسلامی نشان میدهد که «أمّی» از آغاز در قالب یک معنای واحد تبیین نشده؛ و در کنار تفسیر آن به نخواندن و ننوشتن، وجوه دیگری نیز در روایات و تفاسیر آمده است. این تنوع، از یکسو مانع از نسبت دادن تمام سنت اسلامی به یک قرائت واحد میشود و از سوی دیگر، نشان میدهد که معنای آموزشیِ واژه در سنت روایی، در کنار سایر وجوه، سابقهای قابل توجه داشته است.
یکی از شواهد مهم در این زمینه، روایت تفسیری ذیل بقره: ۷۸ است که «أمّی» را به کسی تفسیر میکند که «كَمَا خَرَجَ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ لَايَقْرَأُ وَلَايَكْتُبُ» است؛ یعنی نه میخواند و نه مینویسد (حویزی، 1415ق، ج1، ص92). این تبیین، پیوند مستقیم «أمّی» با وضعیت خواندن و نوشتن را نشان میدهد.
این معنا در روایات منقول از اهلبیت نیز در کنار وجوه دیگر، بازتاب دارد. طبق نقل التفسیر الأثری الجامع از امام صادق، پیامبر «كانَ أمّيّاً لايَكتُبُ ويَقرَأُ الكِتابَ»؛ در روایتی دیگر از ایشان نیز میخوانیم: «كانَ النَّبيُّ... يَقرَأُ الكِتابَ ولايَكتُبَ» (ر.ک. معرفت، 1387، ج17، ص258ـ262). این گزارشها، با وجود تفاوت در تبیین حدود توانایی خواندن و نوشتن پیامبر، نشان میدهند که مسئلة خواندن و نوشتن در تبیین «أمّی» در سنت روایی اهلبیت مورد توجه بوده است.
درعینحال، در همین سنت روایی، برای «أمّی» تبیین دیگری نیز آمده است. در روایتی که شيخ صدوق از امام باقر نقل کرده، «أمّی» به انتساب پیامبر به مکه و «اُمّالقُری» تفسیر شده است (صدوق، بیتا، ج1، ص124؛ معرفت، 1387، ج17، ص258ـ262). بنابراین، سنت روایی اسلامی از تبیینی واحد برای این واژه تبعیت نمیکند؛ بلکه در آن، هم معنای مرتبط با خواندن و نوشتن و هم معانی جغرافیایی و هویتی آمده است.
ازاینرو بررسی سنت روایی و تفسیری، از یکسو وجود سابقهای قابل توجه برای پیوند «أمّی» با نخواندن و ننوشتن را نشان میدهد و از سوی دیگر، بر چندوجهی بودن تبیین این واژه در سنت اسلامی دلالت دارد. بنابراین، حتی اگر بپذیریم که معنای آموزشیِ «أمّی» در دورههای بعد در استدلالهای کلامی و اعجازشناختی کارکرد ویژهای یافته، نمیتوان بر اساس این امر نتیجه گرفت که اصل این معنا نیز در همان دوره پدید آمده است. درنتیجه، ادعای متأخر بودن اصل معنای آموزشی «أمّی» با مجموعه شواهد روایی و تفسیری موجود، سازگاری کاملی ندارد.
8. شواهد تاریخی بر وضعیت کتابت پیامبر
علاوه بر شواهد تفسیری و روایی، در منابع تاریخی مسلمانان نیز گزارشهایی آمده که با تلقی سنتی از اُمّیّت پیامبر هماهنگ است. طبق این گزارشها، نانویسا بودن پیامبر در حافظة تاریخی مسلمانان، وصفی شناختهشده و پذیرفتهشده بوده (ر.ک. یوسفیمقدم، 1390، ص119ـ124)؛ و این تلقی در گزارشهای تفسیری و روایی از برخی وقایع تاریخی نیز بازتاب دارد. ازجمله در گزارش مربوط به صلح حدیبیه آمده که هنگام تنظیم صلحنامه، پس از اختلاف بر سر عبارت «رسول الله»، پیامبر از محل آن آگاه شد و دستور حذف آن را صادر کرد (ر.ک. قمی، 1404ق، ج۲، ص313؛ نسائی، 1411ق، ج۵، ص167). این گزارش، هرچند بهتنهایی ناتوانی پیامبر در خواندن و نوشتن را اثبات نمیکند، اما نشان میدهد که وضعیت کتابت ایشان در روایت این واقعة تاریخی مورد توجه بوده و در سنت اسلامی با تلقی رایج از اُمّیّت پیامبر قابل پیوند دانسته شده است.
همچنین برخی منابع تاریخی گزارش کردهاند که پیامبر هنگام دریافت برخی نامهها، از کاتبان خود برای خواندن آنها بهره میگرفت (ر.ک. بلاذری، 1417ق، ج۱، ص311). این گزارش نیز، بدون آنکه بهتنهایی برای اثبات قطعی وضعیت سواد پیامبر کافی باشد، با این تلقی تاریخی سازگار است که ایشان در امور مربوط به خواندن و نوشتن، از کاتبان بهره میگرفته است. ازاینرو مجموعۀ این گزارشهای تاریخی را میتوان مؤید تلقی سنتی از اُمّیّت پیامبر دانست؛ هرچند اثبات این تلقی، بر مجموع شواهد قرآنی، تفسیری، روایی و تاریخی استوار است، نه بر یک گزارش تاریخی منفرد.
9. نقد ادعای سینای پیرامون منشأ کلامیِ معنای «بیسوادی»
سینای بر آن است که تفسیر «أمّی» بهمعنای «بیسواد» در سنت پساقرآنی، با استدلالهای کلامی دربارة اعجاز قرآن و اثبات نبوت پیامبر پیوند یافته است (Sinai, 2023, p.94, 99). بررسی شواهد روایی و تفسیری نشان میدهد که حتی اگر بهرهگیری کلامی از این معنا در دورههای بعد تقویت شده باشد، نمیتوان اصل ارتباط «أمّی» با نخواندن و ننوشتن را صرفاً به آن دورهها نسبت داد.
وانگهی، در نظریة اعجاز قرآن، اصل اعجاز به تحدّی قرآن و ناتوانی مخاطبان از آوردن همانند آن بازمیگردد؛ چنانکه باقلانی، تحدّی و عجز از معارضه با قرآن را از مبانی اثبات اعجاز آن میداند (ر.ک. باقلانی، 1421ق، ص181؛ رمانی، 2008، ص21). ازاینرو نانویسا بودن پیامبر را نمیتوان علت مستقل اعجاز قرآن دانست؛ بلکه این ویژگی، در صورت اثبات، میتواند بهعنوان قرینهای مؤید برای دفع احتمال دسترسی پیشین ایشان به متون مکتوب و اقتباس از آنها مطرح شود (ر.ک. همامی و شایستهفرد، 1391، ص70).
فخر رازی نیز تصریح میکند که اگر پیامبر خواندن و نوشتن هم میدانست، قرآن همچنان معجزه باقی میماند؛ زیرا توانایی هیچ نویسنده و سخنوری به آوردن همانند قرآن نمیرسد. بااینحال، نخواندن و ننوشتن پیامبر، راه توجیه و تردید برای منکران دشوارتر میکرد (ر.ک. فخر رازی، 1420ق، ج۲۵، ص۶۴).
بر این اساس، پیوند میان اُمّیّت پیامبر و عدم کتابت، نه میتواند صرفاً یک «محصول کلامی متأخر» تلقی شود و نه بهعنوان تنها مبنای اعجاز قرآن فهم گردد؛ بلکه باید آن را قرینهای تاریخی و تفسیری دانست که در کنار سایر وجوه اعجاز، در استدلال سنت اسلامی برای اثبات منشأ الهی وحی نقش داشته است.
نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف واکاوی انتقادی استدلالهای قرآنی نیکلای سینای پیرامون معنای «أمّی»، دیدگاه وی را در چهار سطح واژهشناختی، سیاقی، روششناختی و روایی بررسی کرد. وی با تکیه بر رویکرد تاریخی ـ انتقادی، معنای آموزشیِ «أمّی» را محصول تحولات کلامی متأخر دانسته و معنای هویتشناختیِ «فاقد کتاب آسمانی» را بهعنوان معنای اصلی این واژه ترجیح میدهد.
یافتههای پژوهش نشان داد که انحصار معنای «أمّی» در مفهوم «فاقد کتاب آسمانی» با مجموع شواهد قرآنی و زبانی سازگار نیست. از یکسو، کاربرد «أمّی» در بقره: ۷۸، که این عنوان را دربارة گروهی از بنیاسرائیل به کار میبرد، نشان میدهد که نمیتوان آن را صرفاً عنوانی قومی یا ناظر به «غیریهودی بودن» دانست. از سوی دیگر، بررسی عنکبوت: ۴۸ نشان میدهد که آیه بر وضعیت پیشین پیامبر در ارتباط با خواندن و نوشتن دلالت دارد و تقلیل مفاد آن به صِرف دسترسی نداشتن به متون مقدس، نیازمند قرائن زبانی و سیاقی بیشتری است.
همچنین، بررسی سنت تفسیری و روایی نشان داد که پیوند «أمّی» با نخواندن و ننوشتن، نباید صرفاً محصول نیازهای کلامی متأخر مسلمانان تلقی شود. روایت «إنّا أُمّةٌ أُمّیّةٌ لانَکتُبُ وَلانَحسُبُ» و گزارشهای تفسیری و روایی دربارة معنای «أمّی»، نشان میدهد که این ارتباط در سنت اسلامی سابقهای ریشهدار دارد. درعینحال، روایات اهلبیت وجوه دیگری، ازجمله انتساب «أمّی» به «اُمّالقُری»، را نیز مطرح کردهاند؛ ازاینرو سنت اسلامی از ابتدا نیز لزوماً به یک تبیین واحد از این واژه محدود نبوده است.
از منظر تاریخی نیز، گزارشهای مربوط به وضعیت کتابت پیامبر، ازجمله گزارش واقعة حدیبیه، نشان میدهد که مسئلة توانایی خواندن و نوشتن ایشان در حافظۀ تاریخی مسلمانان مورد توجه بوده است. البته این گزارشها بهتنهایی اثباتکنندة ناتوانی پیامبر در خواندن و نوشتن نیستند؛ بلکه در کنار شواهد قرآنی، روایی و تفسیری، با تلقی سنتی از اُمّیّت ایشان سازگاری دارند.
از سوی دیگر، بررسی نسبت اُمّیّت با اعجاز قرآن نشان داد که نانویسا بودن پیامبر را نمیتوان علت مستقل اعجاز قرآن دانست؛ زیرا اصل اعجاز در تحدّی قرآن و ناتوانی از آوردن همانند آن استوار است. بااینحال، وضعیت کتابت پیامبر میتواند بهعنوان قرینهای مؤید برای نفی احتمال دسترسی پیشین ایشان به متون مکتوب و اقتباس از آنها در استدلال بر منشأ وحیانی قرآن ایفای نقش کند.
بر این اساس، نمیتوان وجود معنای آموزشیِ «أمّی» را صرفاً به تحولات کلامی متأخر نسبت داد. درعینحال، این نتیجه بهمعنای نفی کامل دلالت هویتی واژه نیست؛ زیرا شواهد قرآنی و تفسیری نشان میدهد که «أمّی» در برخی سیاقها میتواند در نسبت با اهل کتاب و فقدان سنت کتابی نیز دلالت داشته باشد. بنابراین، به نظر میرسد تبیین مناسبتر، پذیرش چندلایگی معنایی «أمّی» است؛ بهگونهایکه دلالت هویتی در برخی سیاقها، در کنار معنای آموزشی قرار گیرد، نه اینکه جایگزین آن شود. درنتیجه، قرائت انحصارگرایانة سینای، با توجه به مجموع شواهد بررسیشده، از پشتوانة کافی برخوردار نیست.
منابع
قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله (1415ق). روح المعاني في تفسیر القرآن العظیم والسبع المثاني. بيروت: دارالکتب العلميه.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بيروت: دار احیاء التراث العربی.
امین، محمدرضا (1398). زبان قرآن و اوصاف آن از دیدگاه علامه مصباح. معرفت، 257، 33ـ50.
امين، محمدرضا (1392). مصلحتاندیشی قرآن کریم در اِخبار. قرآنشناخت، 11، 51ـ72.
امين، محمدرضا (1395). واقعنمایی گزارههای خبری قرآن کریم: نحوة اثبات و ادله. قرآنشناخت، 17، 43ـ73.
امين، محمدرضا (1399). دیدگاه روبین و تفسیر دخان مبین. قرآنشناخت، 2 (13)، 61ـ74.
ابراهیمی، ابراهیم و طهماسبی بلداجی، اصغر (1393). نقد و بررسی آرای مستشرقان دربارة امّی بودن پیامبر اکرم. پژوهشنامه معارف قرآنی، 18 (5)، 157ـ180.
ابنعاشور، محمدطاهر (1420ق). التحریر والتنویر من التفسیر. بيروت: مؤسسة التاريخ العربي.
ابنعطیه، عبدالحق بن غالب (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت، دارالکتب العلميه.
ابنفارس، احمد بن زکريا (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامي.
باقری، مهری و میراحمدی، عبدالله (1399). بررسی دیدگاه دکتر بدوی و آیتالله جوادی آملی پیرامون خاستگاه وحی با تکیه بر امّی بودن پیامبر. مطالعات تطبیقی قرآنپژوهی، 10، 39ـ59.
باقلانی، محمد بن طیب (1421ق). اعجاز القرآن. بيروت: دارالکتب العلميه.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1410ق). صحیح البخاري. چ دوم. قاهره: لجنة احياء کتب السنه.
بلاذري، احمد بن یحیی (1417ق). انساب الاشراف. بیروت: دارالفكر.
بلاشر، رژی (1370). در آستانة قرآن. چ سوم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ق). انوار التنزیل وأسرار التأویل. بيروت: دار احياء التراث العربي.
ترمذی، محمد بن عیسی (1419ق). سنن الترمذی. قاهره: دارالحدیث.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415ق). تفسير نورالثقلين. چ چهارم. قم: اسماعيليان.
دولتآبادی، معصومه (1389). مفهوم امّی بودن پیامبر و ادعای مستشرقان. قرآنپژوهشی خاورشناسان، 9 (5)، 45ـ76.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بيروت: دارالشاميه.
رامیار، محمود (1362). تاریخ قرآن. چ دوم. تهران: اميرکبير.
رمانی، علی بن عیسی (2008م). ثلاث رسائل في إعجاز القرآن. قاهره: دارالمعارف.
صادقی تهرانی، محمد (1406ق). الفرقان في تفسیر القرآن بالقرآن والسنه. چ دوم. بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.
صدوق، محمد بن علي (بيتا). علل الشرائع. قم: مکتبة الداوري.
طباطبائي، سيدمحمدحسین (1352ق). المیزان في تفسیر القرآن. چ سوم. بيروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن (1408ق). مجمع البيان. چ دوم. بيروت: دارالمعرفة.
طبری، محمد بن جریر (1422ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. قاهره: دارالهجر.
طوسی، محمد بن حسن (بيتا). التبيان في تفسير القرآن. بيروت: دار احياء التراث العربي.
عسکری، ابوهلال (1428ق). تصحيح الوجوه والنظائر. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر. بيروت: دار احياء التراث العربي.
فراء، یحیی بن زیاد (1980م). معاني القرآن. چ دوم. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فضلالله، سيدمحمدحسین (1439ق). تفسیر من وحي القرآن. چ سوم. بيروت: دارالملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
فقهیزاده، عبدالهادی و همکاران (1396). تحلیل انتقادی دیدگاه محمد عابد الجابری دربارة مراد از امّی بودن پیامبر اکرم. پژوهش دینی، 34، 5ـ21.
قمی، علی بن ابراهیم (1404ق). تفسير القمي. چ سوم. قم: دارالکتاب.
مسلم، ابوالحسین (1412ق). صحیح مسلم. قاهره: دار الحدیث.
مطهری، مرتضی (1369). پیامبر امّی. چ پنجم. تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی (1387). التفسیر الأثري الجامع. قم: التمهيد.
نسائی، احمد بن علی (1411ق). السنن الکبری للنسائي. بيروت: دارالکتب العلميه.
نولدکه، تیودور (2000م). تاریخ القرآن. بیروت: مؤسسة کونراد ـ ادناور.
همامی، عباس و شایستهفرد، رحمت (1391). نگاهی دوباره به مسألة امّی بودن پیامبر اکرم، پژوهشنامة قرآن و حدیث، 10، 59ـ83.
یوسفیمقدم، محمدصادق (1390). پیامبر ناخوانا و نانویسا. پژوهشهای قرآنی، 68، 118ـ135.
Nöldeke, Theodor (2013). The History of the Qurʾān. Brill, Leiden & Boston.
Sinai, Nicolai (2023). Key Terms of the Qur'an: A Critical Dictionary. Princeton University Press, Princeton, New Jersey.
Sprenger, Aloys (1851). The Life of Mohammad: From Original Sources. Presbyterian Mission Press, Allahabad.
Qur’ān Shinākht 2026, Vol. 18, No. 2, 227-239
- قرآن کریم.
- آریان، حمید و گرمابی، هابیل (1399). نقش گرایشهای متعالی در رفتارهای اجتماعی انسان از دیدگاه قرآن. قرآن شناخت، 24، 59ـ76.
- آلوسى، محمود بن عبدالله (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- ابوالفتوح رازى، حسین بن على (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد مقدس: آستان قدس رضوى.
- اشرفی، امیررضا و پورعلیفرد، محمدمهدی (1396). عوامل اقامۀ توحید در جامعه از دیدگاه قرآن با تأکید بر آیۀ 29 سورۀ فتح. قرآن شناخت، 19، 5ـ22.
- جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۱). تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم. تحقیق عبدالکریم عابدینی. چ سوم. قم: اسراء.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1392). مفردات الفاظ قرآن. ترجمۀ حسین خداپرست. تصحیح عبدالرحیم عقیقی بخشایشی. تهران: نوید اسلام.
- رجبی، محمود (1390). تبیین جامعهشناختی برخی از سنتهای اجتماعی قرآن. قرآن شناخت، 7، 105ـ126.
- رشیدرضا، محمد (1414ق). تفسیر المنار. بیروت: دار المعرفة.
- رضاییمهر، حسن (1382). نقش خواص و عوام در شکلگیری حادثه عاشورا. رواق اندیشه، 27، 97ـ109.
- زمخشرى، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. چ سوم. بیروت: دار الکتاب العربی.
- سیدقطب (1425ق). فى ظلال القرآن. چ سی و پنجم. بیروت: دار الشروق.
- شریفی، سیدمحسن (1401). جریانشناسی قاعدین در حکومت علوی؛ ریشهها و پیامدها. تاریخ اسلام در آینه پژوهش، 53، 73ـ92.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چ دوم. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
- طبرانى، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اربد: دار الکتاب الثقافی.
- طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ سوم. تهران: ناصر خسرو.
- طبرى، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
- عزیزی، سیدمجتبی و احمدی، حسین (1398). خدمت وظیفه عمومی از منظر آیات قرآن و سیره معصومین(ع)؛ بررسی موردی امکانسنجی الزام به شرکت در جهاد نظامی. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 50 (20)، 449ـ472.
- علیمحمدی، کریم (1395). شناخت صحابه با توجه به آیات جهاد. تفسیرپژوهی اثری، 5 (3)، 81ـ112.
- فتح قبادپور جهانآباد، علی (1388). سیره امام علی در مواجهه با قاعدین. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 16، 5ـ13.
- فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر. چ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- فیومی، احمد بن محمد (2009م). المصباح المنیر. بیروت: المکتبۀ لبنان.
- قرائتى، محسن (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن.
- قرطبى، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
- کاشانى، فتحالله بن شکرالله (1326). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: کتابفروشى اسلامیه.
- مکارم شیرازى، ناصر و دیگران (1371). تفسیر نمونه. چ دهم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
Copyright © 2025 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.




