قرآن شناخت

تحلیل نظام معنایی سورۀ کوثر در بستر تاریخی نزول
 زهرا جلالی شوره‌دلی        / استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران    Sepid.jalali1@gmail.com
علی‌اصغر یزداني / استادیار، گروه آموزش معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران    Aliasgharyazdani1967@gmail.com
دريافت: 09/06/1405 ـ پذيرش: 30/07/1405
چکيده
سورۀ کوثر ازجمله سوره‌هایی است که به‌سبب اختلاف در تعیین مراد واژۀ «الکوثر»، همواره محل بحث مفسران بوده است. بیشتر تفاسیر با تمرکز بر تعیین مصداق، دیدگاه‌هایی همچون نهر بهشتی، حوض، خیر کثیر، نبوت، قرآن، شفاعت و ذریۀ رسول خدا را مطرح کرده‌اند؛ درحالی‌که معیار قرآنی ارزیابی این مصادیق کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفي ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل لغوی، سیاقی، تاریخی و نحوی به بازسازی نظام معنایی سورۀ کوثر می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار سوره در پرتو تقابل «الکوثر» و «الأبتر»، صرفاً در مقام پاسخ به طعن مشرکان نیست، بلکه بازتاب‌دهندۀ نقد نظام ارزشی جامعۀ جاهلی است که بقا و منزلت را در کثرت نفرات، فرزند ذکور و استمرار نسب تعریف می‌کرد. بر پایۀ این تحلیل «کوثر» بر عطیه‌ای الهی دلالت دارد که مؤلفه‌های خیر، کثرت و استمرار را در خود جمع کرده است. در پرتو این چارچوب حضرت فاطمۀ زهرا بیش از دیگر مصادیق با مفهوم «کوثر» و با توجه به ظاهر آیات، سیاق سوره و فضای نزول آن هماهنگی دارد و استمرار نسل نبوی، بقای اهل‌بیت و امتداد رسالت از آثار و ثمرات آن به‌شمار می‌آید، نه حقیقت «کوثر».
کليدواژه‌ها: سورۀ کوثر، کوثر، ابتر، حضرت فاطمۀ زهرا، فرهنگ جاهلی.
 
مقدمه
سورۀ کوثر از دیرباز یکی از مناقشه‌برانگیزترین سوره‌های قرآن در حوزۀ تفسیر بوده است. منشأ اصلی این اختلاف، ابهام در تعیین مراد واژۀ «الکوثر» است. مفسران در طول تاریخ مصادیق متعددی برای این واژه برشمرده‌اند؛ ازجمله نهری در بهشت، حوض پیامبر، خیر کثیر، نبوت، قرآن، علم، شفاعت و ذریۀ رسول خدا که از طریق حضرت فاطمه استمرار یافته است. هر یک از این دیدگاه‌ها بر روایات، قرائن یا مبانی تفسیری خاصی استوار است؛ اما اختلاف گسترده میان آنها نشان می‌دهد که مسئلۀ «کوثر» همچنان نیازمند بازخوانی روشمند بر اساس مجموعه قرائن قرآنی، لغوی و تاریخی است.
بررسی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که بخش عمدۀ پژوهش‌های تفسیری، مسئله را در سطح تعیین مصداق دنبال کرده‌اند و کمتر به این پرسش بنیادین پرداخته‌اند که چرا خداوند در شرایط خاص نزول سوره از تعبیر «الکوثر» استفاده کرده و این عطیۀ الهی چه نسبتی با فضای فرهنگی و اجتماعی عصر جاهلیت دارد. درنتیجه عناصر مهمی همچون ساختار درونی سوره، تقابل معنایی «الکوثر» و «الأبتر»، چگونگی تبیین این دو واژه در منابع لغوی و زمینۀ تاریخی نزول، غالباً در خدمت اثبات یک مصداق قرار گرفته‌اند، نه در مقام تبیین پیام و کارکرد سوره.
از سوی دیگر، مطالعۀ فضای تاریخی عصر نزول نشان می‌دهد که مسئلۀ اصلی، صرف فقدان فرزند پسر نبود، بلکه جامعۀ جاهلی، بقا، عزت و منزلت اجتماعی را بر پایۀ فرزند ذکور، استمرار نسب، قدرت قبیله و کثرت نفرات تعریف می‌کرد. بر همین اساس نسبت دادن عنوان «أبتر» به پیامبر اکرم، تنها توصیف یک وضعیت خانوادگی نبود، بلکه داوری درباره آینده رسالت و انقطاع تاریخی آن نیز به‌شمار می‌رفت. در چنین بستری، سورۀ کوثر نه‌تنها پاسخی به این طعن، بلکه نقدی بنیادین بر نظام ارزشی جاهلی و بازتعریفی از مفاهیم بقا، کرامت، خیر و استمرار ارائه می‌دهد.
بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که مفهوم «الکوثر» چه جایگاهی در نظام معنایی سورۀ کوثر دارد و این مفهوم چگونه به بازسازی و وارونه‌سازی معیارهای ارزشی جامعه جاهلی می‌انجامد؟ همچنین این پرسش مطرح است که با توجه به نحوۀ تبیین دو واژۀ «کوثر» و «أبتر» در منابع لغوی، ظاهر و سیاق آیات و پیش‌زمینۀ تاریخی و اجتماعی نزول کدام‌یک از دیدگاه‌های تفسیری درباره مصداق «کوثر» با این نظام معنایی بیشترین انطباق را دارد؟
این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر تحلیل‌های لغوی، سیاقی، تاریخی ـ اجتماعی و نحوی آیۀ «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ» در پی بازسازی نظام معنایی سورۀ کوثر است. سپس با بررسی تبیین دو واژۀ «کوثر» و «أبتر» در منابع لغوی و تطبیق آن با قرائن درون‌متنی و برون‌متنی، معیارهای قرآنی ارزیابی مصادیق «کوثر» را استخراج کرده و بر پایۀ این معیارها، دیدگاه‌های تفسیری را از نظر میزان انطباق با ساختار سوره و فضای فرهنگی ـ اجتماعی عصر نزول مورد ارزیابی قرار مي‌دهد.
فرضیۀ پژوهش
این پژوهش بر این فرض استوار است که تعیین مصداق «الکوثر» بدون تحلیل نظام معنایی سوره و بازسازی بستر تاریخی و اجتماعی عصر نزول به نتیجه‌ای روشمند و قابل اتکا نمی‌انجامد. ازاین‌رو ارزیابی دیدگاه‌های تفسیری درباره «کوثر» باید بر پایۀ مجموعه‌ای از قرائن شامل ظاهر و سیاق آیات، پیش‌زمینۀ تاریخی و اجتماعی نزول و تبیین دو واژۀ «کوثر» و «أبتر» در منابع لغوی صورت گیرد؛ زیرا تنها از رهگذر همنشینی این قرائن می‌توان معیارهای قرآنی لازم برای سنجش و ارزیابی مصادیق پیشنهادی را استخراج کرد.
بر این اساس، فرضیۀ پژوهش آن است که بازسازی نظام معنایی سورۀ کوثر، امکان ارزیابی انتقادی دیدگاه‌های تفسیری درباره مصداق «کوثر» را فراهم می‌سازد و نشان می‌دهد مصداقی با ساختار سوره سازگارتر است که افزون بر انطباق با هسته معنایی واژه، با سیاق آیات و فضای فرهنگی ـ اجتماعی عصر نزول نیز هماهنگ باشد. ازاین‌رو در این پژوهش، تعیین مصداق نه نقطه آغاز تفسیر، بلکه نتیجۀ تحلیل هماهنگ قرائن لغوی، سیاقی و تاریخی است.
برای آزمون این فرضیه، شواهد پژوهش در چهار محور بررسی می‌شود:
ـ تحلیل ظاهر و سیاق آیات سورۀ کوثر؛
ـ تحلیل پیش‌زمینۀ تاریخی و اجتماعی عصر نزول؛
ـ تبیین دو واژۀ «کوثر» و «أبتر» در منابع لغوی و دلالت‌های آن در فهم سوره؛
ـ ارزیابی انتقادی دیدگاه‌های تفسیری درباره مصداق «کوثر».
پیشینۀ پژوهش
در زمینۀ تفسیر سورۀ کوثر و تعیین مراد از واژۀ «الکوثر» پژوهش‌های متعددی انجام شده است که هر یک از زاویه‌ای خاص به این مسئله پرداخته‌اند.
مقالۀ «تفسیر تطبیقی روایی سورۀ کوثر از دیدگاه مفسران فریقین» (رستم‌نژاد و جبریلی، ۱۳۹۹) با رویکرد تطبیقی و بر پایۀ روایات شیعه و اهل‌سنت به بررسی مفاهیم و واژگان سوره ازجمله «الکوثر» پرداخته و با مقایسۀ روایات تفسیری کوشیده است نقاط اشتراک و اختلاف دیدگاه‌های فریقین را تبیین کند. در مقالۀ «تطور تاریخی دیدگاه مفسران در تفسیر واژۀ کوثر» (شریفی‌دوست، ۱۴۰۰) روند تاریخی تحول آرای تفسیری درباره واژۀ «کوثر» از تفاسیر نخستین تا دوره معاصر بررسی شده است. نویسنده نشان می‌دهد که تفسیر «کوثر» به کثرت نسل پیامبر و انتساب آن به حضرت فاطمه به‌تدریج جایگاه برجسته‌تری در میان مفسران یافته است.
مقالۀ «بررسی مصداق کوثر در سورۀ کوثر در تفاسیر روایی شیعه و سنی» (قضایی و همکاران، ۱۳۹۸) با بررسی روایات تفسیری و تطبیق آنها با شواهد تاریخی به این نتیجه رسیده است که حضرت فاطمه مصداق «کوثر» در زمان نزول سوره بوده و استمرار نسل پیامبر اکرم از طریق ایشان تحقق یافته است. نوآوری این پژوهش در گردآوری، ارزیابی و مقایسۀ روایات تفسیری فریقین و استناد به شواهد تاریخی برای تقویت این دیدگاه است. همچنین مقالۀ «واکاوی مصداق الکوثر هنگام نزول سورۀ کوثر در تفاسیر عقلی فریقین» (حسینی نودادی و مرادی علیعربی، ۱۴۰۲) با بهره‌گیری از تفاسیر عقلی، شأن نزول، سیاق آیات و شرایط تاریخی مکه، حضرت فاطمه را مصداق اتم «کوثر» معرفی کرده و استمرار نسل پیامبر اکرم از طریق ایشان را مهم‌ترین حکمت این عطیۀ الهی دانسته است.
در مقالۀ «بررسی تطبیقی تفاسیر معاصر فریقین قرن 14 و 15 در مفهوم کوثر» (حقی و همکاران، 1403) نیز آرای مفسران معاصر شیعه و اهل‌سنت درباره مفهوم «کوثر» بررسی شده و نشان داده شده است که بیشتر مفسران ضمن پذیرش معنای لغوی «خیر کثیر»، مصادیقی چون نبوت، قرآن، ولایت، نهر بهشتی و ذریۀ پیامبر را برای آن مطرح کرده‌اند.
با وجود ارزش علمی این پژوهش‌ها، محور اصلی آنها تبیین مفهوم یا تعیین مصداق «کوثر» است. هرچند در برخی از این آثار به سیاق سوره، شأن نزول یا فضای تاریخی نیز اشاره شده، این عناصر عمدتاً در خدمت تقویت یک دیدگاه تفسیری قرار گرفته‌اند و کمتر به‌عنوان مؤلفه‌هایی برای بازسازی نظام معنایی سوره و تحلیل کارکرد آن در بستر فرهنگی و اجتماعی عصر نزول بررسی شده‌اند. پژوهش حاضر با وجود بهره‌گیری از دستاوردهای تحقیقات پیشین، مسئله را از منظری متفاوت دنبال می‌کند. بر خلاف پژوهش‌های پیشین که محور اصلی آنها تعیین مصداق «کوثر» یا گزارش تطور اقوال تفسیری بوده است، این مقاله می‌کوشد پیش از ورود به بحث مصداق، نظام معنایی سوره را بر پایۀ قرائن درون‌متنی و برون‌متنی بازسازی کند و نسبت میان مفاهیم «کوثر» و «أبتر» را در بستر تاریخی و فرهنگی عصر نزول تبیین نماید. در این چارچوب، ارزیابی دیدگاه‌های تفسیری نه نقطۀ آغاز پژوهش، بلکه مرحله‌ای پس از تحلیل معنایی و سیاقی سوره است؛ ازاین‌رو مصداق «کوثر» بر اساس مجموعۀ این قرائن مورد سنجش قرار می‌گیرد، نه صرفاً بر پایۀ نقل روایات یا اقوال مفسران.
1. بررسی آرای لغویان درباره «کوثر» و «أبتر» و دلالت‌های آن در فهم سورۀ کوثر
بررسی آرای لغویان به ترتیب تاریخی نشان می‌دهد که تبیین معنای کوثر از یک تعریف بنیادین و ناظر به اصل ماده به سوی تحلیلی نظام‌مند از ساختار معنایی آن حرکت کرده است. فراهیدی مادۀ «ک ث ر» را بر اصل فزونی و زیادی در برابر قلّت استوار می‌کند و بدین‌ترتیب همۀ مشتقات این ریشه را بر محور غلبه بر نقصان تحلیل می‌نماید (فراهیدی، 1409ق، ج5، ص349). ابن‌درید نیز همین اصل را استمرار بخشیده و بدون افزودن مؤلفه‌ای جدید، کثرت را هستۀ مرکزی معنا می‌داند (ابن‌درید، 1988، ج2، ص1174). در این مرحله کوثر هنوز مفهومی صرفاً ناظر به فراوانی است.
تفسیر الکوثر به خیر کثیر پیش‌تر در روایات تفسیری، به‌ویژه از ابن‌عباس نقل شده است (فراء، 1980، ج3، ص295؛ ابن‌قتیبه، بي‌تا، ج1، ص474؛ ابن‌جزی، 1416ق،‌ ج2، ص517). ازهری نیز با تأثر از این سنت تفسیری، کوثر را بر خیر فراوان حمل کرده و این معنا را ثبت کرده است (ازهری، 1421ق، ج10، ص102). بدین‌ترتیب از قرن چهارم به بعد در تبیین کاربرد قرآنی کوثر و در منابع لغوی مؤلفۀ خیر در کنار کثرت مورد توجه قرار گرفت.
ابن‌فارس با رویکرد ریشه‌شناختی، این تحلیل را منسجم‌تر می‌سازد. وی همۀ استعمالات مادۀ «کثر» را به اصل واحد فزونی در برابر قلت بازمی‌گرداند و نشان می‌دهد که اختلاف کاربردها ناشی از تفاوت مصادیق است، نه اختلاف در اصل معنا. ازاین‌رو اطلاق این واژه بر خیر فراوان، شخص بسیار بخشنده یا حتی غبار متراکم، همگی بر محور غلبه و فزونی قابل تحلیل‌اند (ابن‌فارس، 1404ق، ج5، ص160ـ161).
در برخی منابع لغوی، ذیل ماده كثر به رابطۀ میان کثرت و دوام نیز اشاره شده است. ثعلب در تفسیر عبارت قرآنی «وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَثِيرًا»، «لعنًا كثيرًا» را به «دُمْ عليه» تفسیر کرده و در توضیح آن می‌گوید: «لأنه إذا دام عليه كثر»؛ یعنی استمرار یک امر موجب فزونی و کثرت آن می‌شود (ابن‌سیده، 1421ق، ج6، ص793؛ ابن‌منظور، 1414ق، ج5، ص132). این بیان بیش از آنکه به توسعۀ معنای لغوی ماده مورد بحث ناظر باشد، رابطه‌ای میان دوام و تحقق کثرت را در مقام تبیین یکی از کاربردهای قرآنی این ماده نشان می‌دهد. ازاین‌رو نمی‌توان «استمرار» را مؤلفه‌ای مستقل در معنای لغوی کوثر دانست، هرچند این تحلیل می‌تواند در فهم برخی کاربردهای قرآنی آن راهگشا باشد.
در همین راستا مصطفوی نیز همۀ مشتقات مادۀ «كثر» را به مفهوم محوری فزونی در برابر قلت بازمی‌گرداند و تفاوت معانی مشتقات را ناشی از ویژگی‌های قالب‌های صرفی می‌داند. بر این مبنا کوثر در وزن فوعل بر مرتبه‌ای از فزونی دلالت دارد و وی در تبیین کاربرد قرآنی آن خیر، کمال و صلاح را از لوازم این فزونی برمی‌شمارد (مصطفوی، 1430ق، ج10، ص27ـ28).
بررسی آرای لغویان نشان می‌دهد که اصل معنای مادۀ «كثر» در طول سنت لغوی، همواره بر «فزونی و زیادی در برابر قلت» استوار بوده و در این اصل تحول اساسی رخ نداده است. آنچه در گذر زمان دچار گسترش شده نحوه تبیین کاربرد قرآنی واژۀ «کوثر» است. بدین‌سان اهل لغت با تأثر از سنت تفسیری و با توجه به سیاق آیه، در کنار هستۀ معنایی «کثرت» به مؤلفه‌هایی چون «خیر فراوان» و لوازم معنایی آن نیز توجه کرده‌اند. ازاین‌رو آنچه در این سیر تاریخی مشاهده می‌شود، نه تحول در معنای لغوی «کوثر»، بلکه تکامل در فهم و تبیین دلالت‌های این واژه در کاربرد قرآنی آن است. بر همین اساس در این پژوهش «کثرت» به‌عنوان هستۀ معنای لغوی واژه پذیرفته می‌شود و مؤلفه‌هایی مانند «خیر» و «استمرار» در چارچوب کاربرد قرآنی و با اتکا به سیاق سوره، فضای نزول و شواهد تفسیری بررسی خواهد شد.
بررسی آرای لغویان درباره مادۀ «بتر» نیز نشان می‌دهد که نحوه تبیین کاربرد این واژه، به‌ویژه در پرتو آیۀ سوم سورۀ کوثر به‌تدریج گسترده‌تر شده است. فراهیدی «بتر» را به قطع دم و مانند آن از ریشه معنا می‌کند و با تعبیر «إذا استأصلته» بر قطع کامل و استیصال تأکید می‌ورزد. وی در ادامه، واژۀ أبتر را بر انسانی که «لا عقب له» است نیز اطلاق می‌کند و بدین‌ترتیب در کنار معنای اصلی قطع، یکی از کاربردهای این واژه در مورد فرد فاقد نسل بیان شده است (فراهیدی، 1409ق، ج8، ص118). ابن‌درید دامنۀ تبیین کاربرد قرآنی این واژه را گسترش می‌دهد و هر نوع قطع و جدایی را ذیل مادۀ «بتر» قرار می‌دهد؛ ازاین‌رو أبتر به مفهومی عام برای هرگونه انقطاع تبدیل می‌شود (ابن‌درید، 1988، ج1، ص253).
ازهری با تأثر از تفسیر آیۀ سوم سورۀ کوثر، افزون بر انقطاع نسل، احتمال انقطاع از خیر را نیز در تبیین واژۀ مورد بحث مطرح می‌کند و بدین‌وسیله دامنۀ تفسیر این واژه را گسترش می‌دهد (ازهری، 1421ق، ج14، ص14). جوهری و ابن‌فارس با تعریف «قطع پیش از اتمام»، عنصر «ناتمام ماندن» را به هستۀ معنایی این ماده می‌افزایند؛ ازاین‌رو هر امری که پیش از رسیدن به غایت طبیعی خود دچار گسست شود «أبتر» خواهد بود (جوهری، 1376ق، ج2، ص584؛ ابن‌فارس، 1404ق، ج1، ص195).
ابن‌سیده در تبیین این واژه، افزون بر «لا عقب له»، معانی منقطع از خیر، خاسر و معدم را نیز ذکر می‌کند (ابن‌سیده، 1421ق، ج9، ص484). سرانجام مصطفوی با جمع‌بندی همۀ این دیدگاه‌ها، اصل ماده را قطع در برابر اتمام می‌داند؛ خواه این قطع مادی باشد یا معنوی. ازاین‌رو تعبیر قرآنی «إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَر» تنها بر فقدان نسل دلالت ندارد، بلکه ناظر به کسی است که از هرگونه امتداد طبیعی محروم است؛ به‌گونه‌ای‌که «لا يبقى منه حسن ذكر ولا نسل جميل»؛ نه یاد نیکی از او باقی می‌ماند و نه نسل شایسته‌ای (مصطفوی، 1430ق، ج1، ص227).
برآیند بررسی آرای لغویان نشان می‌دهد که در تبیین کاربرد قرآنی سورۀ کوثر، دو ریشۀ «كثر» و« بتر» به‌عنوان دو مفهوم متقابل مورد توجه لغویان قرار گرفته‌اند. در این میان اصل معنای «کوثر» بر کثرت و فزونی و اصل معنای «بتر» بر قطع و انقطاع استوار مانده است؛ اما لغویان به‌ویژه با تأثر از سنت تفسیری، در تبیین کاربرد این دو واژه در سورۀ کوثر، دلالت‌های گسترده‌تری برای آنها بیان کرده‌اند. بدین‌سان «کوثر» افزون بر هستۀ معنایی کثرت، در کاربرد قرآنی خود با مفهوم خیر فراوان پیوند یافته و برخی لغویان نیز با توجه به سیاق سوره، دوام و امتداد این خیر را از لوازم آن دانسته‌اند؛ همان‌گونه که «أبتر» نیز افزون بر انقطاع نسل، بر محرومیت از خیر، اثر و حسن ذکر حمل شده است. ازاین‌رو فهم تقابل این دو واژه در سورۀ کوثر، مستلزم توجه هم‌زمان به هستۀ معنای لغوی و دلالت‌های تفسیری آنها در پرتو سیاق سوره و فضای نزول است.
2. تحلیل ظاهر و سیاق آیات سورۀ کوثر
یکی از مهم‌ترین قرائن در فهم مقصود سورۀ کوثر توجه به ظاهر الفاظ و انسجام سیاق سه آیۀ آن است. سوره از سه گزاره متوالی تشکیل شده که هر یک در پیوند مستقیم با دیگری معنا می‌یابد و مجموعه‌ای واحد را شکل می‌دهد. ازاین‌رو تعیین مراد از «الکوثر» باید در چارچوب همین ساختار درونی صورت گیرد.
سوره با جملۀ تأکیدی «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ» آغاز می‌شود. صدر آیه با «إِنَّ» و اسناد فعل به ضمیر «نا» بر قطعیت و اهمیت عطای الهی دلالت دارد. نکتۀ مهم‌تر استعمال فعل ماضی «أَعْطَيْنَا» است. در استعمال قرآنی فعل ماضی در اصل بر تحقق و وقوع دلالت می‌کند، مگر آنکه قرینه‌ای بر آینده وجود داشته باشد؛ درحالی‌که در این سوره هیچ قرینۀ لفظی یا سیاقی بر حمل فعل بر آینده دیده نمی‌شود. بنابراین ظاهر آیه اقتضا می‌کند که «الکوثر» نعمتی باشد که در هنگام نزول سوره، اصل تحقق آن برای پیامبر اکرم حاصل شده باشد، هرچند آثار و برکات آن در آینده استمرار یابد (فخر رازی، 1420ق، ج32، ص311).
این نکته با تحلیل لغوی واژۀ «کوثر» نیز هماهنگ است؛ زیرا همان‌گونه که بررسی منابع لغوی نشان داد، هستۀ معنایی این واژه بر کثرت و فزونی استوار است و در تبیین کاربرد قرآنی آن با تأثر از سنت تفسیری، مفهوم خیر فراوان نیز برای آن مطرح شده است. از سوی دیگر، تقابل «الکوثر» با «الأبتر» در سیاق سوره، این برداشت را تقویت می‌کند که عطیۀ الهی یادشده، صرفاً خیری زودگذر نیست، بلکه منشأ آثاری است که در برابر مفهوم انقطاع، امتداد و بقا می‌یابند. بر این اساس، فعل ماضی «أَعْطَيْنَا» از تحقق اصل عطا در زمان نزول خبر می‌دهد، درحالی‌که استمرار آثار این عطیه از مجموعه سیاق سوره فهمیده می‌شود؛ بنابراین میان تحقق اصل عطا و تداوم آثار آن هیچ تعارضی وجود ندارد.
پس از بیان عطا، آیۀ دوم با تعبیر «فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ» وارد مرحله‌ای دیگر می‌شود. حرف «فاء» در آغاز آیه، رابطۀ مستقیم میان عطای الهی و فرمان عبادی را نشان می‌دهد و دلالت می‌کند که نماز و نحر، نتیجه و مقتضای همان نعمت الهی‌اند. ازاین‌رو ساختار سوره از خبر به انشاء منتقل می‌شود؛ یعنی پس از اعلام نعمت، وظیفۀ شکرگزاری و اظهار عبودیت بیان می‌شود. قید «لِرَبِّكَ» نیز با تقدیم جار و مجرور، بر اخلاص در عبادت تأکید دارد و قربانی را از آیین‌های شرک‌آلود جاهلی جدا می‌سازد. بدین‌ترتیب آیۀ دوم صرفاً فرمان به انجام دو عمل عبادی نیست، بلکه نحوه مواجهه با عطای الهی را نیز ترسیم می‌کند؛ نعمتی که شکر آن عبادت خالصانه است، نه تفاخر و خودبیني.
آیۀ پایانی سوره «إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ»، حلقۀ تکمیل‌کننده ساختار سوره است. تکرار «إِنَّ» بر قطعی بودن این خبر الهی تأکید می‌کند و ضمیر فصل «هُوَ» نیز مفید حصر است؛ بدین معنا که در حقیقت، دشمن پیامبر است که «أبتر» خواهد بود. از نظر سیاقی این آیه در تقابل مستقیم با آیۀ نخست قرار دارد؛ آغاز سوره از اعطای «الکوثر» سخن می‌گوید و پایان آن وصف «الأبتر» را به دشمن پیامبر اختصاص می‌دهد. ازاین‌رو این دو واژه محور تقابل معنایی سوره را تشکیل می‌دهند.
با توجه به این پیوند سیاقی «الکوثر» در آیۀ نخست را نمی‌توان جدا از خبر پایانی سوره فهم کرد. عطیه‌ای که در آغاز سوره به پیامبر اعلام می‌شود، در برابر وصف «الأبتر» که در پایان به دشمن آن حضرت نسبت داده شده، قرار می‌گیرد. بنابراین سیاق سوره اقتضا می‌کند که این عطیه افزون بر تحقق در زمان نزول، دارای خیر و فزونی باشد و آثاری پدید آورد که در برابر انقطاع و زوال قرار گیرد. به بیان دیگر، ارتباط دو آیۀ نخست و سوم نشان می‌دهد که «الکوثر» تنها یک نعمت برخوردار از کثرت نیست، بلکه عطیه‌ای است که آثار آن قابلیت امتداد و ماندگاری دارد.
بر پایۀ این انسجام سیاقی، ظاهر سوره اقتضا می‌کند که «الکوثر» نعمتی باشد که دست‌کم سه ویژگی اساسی را دارا باشد: نخست تحقق اصل آن در زمان نزول سوره؛ دوم برخورداری از خیر و کثرت و سوم منشأ بودن برای آثاری که در برابر مفهوم انقطاع، استمرار و امتداد می‌یابند. ازاین‌رو هر یک از مصادیقی که در تفاسیر برای «کوثر» پیشنهاد شده‌اند، باید بر اساس این معیارها ارزیابی شوند. البته این مؤلفه‌ها به‌تنهایی برای تعیین مصداق نهایی کافی نیستند، بلکه در کنار قرائن تاریخی، اجتماعی، شأن نزول و فضای فرهنگی عصر جاهلی، چارچوبی منسجم برای ارزیابی دیدگاه‌های تفسیری فراهم می‌آورند. بنابراین ظاهر و سیاق سوره پیش از آنکه مصداق «کوثر» را تعیین کند، معیارهای لازم برای سنجش و ارزیابی مصادیق را در اختیار مفسر قرار می‌دهد.
3. پیش‌زمینۀ تاریخی و اجتماعی نزول سورۀ کوثر
فهم دقیق سورۀ کوثر بدون بازسازی فضای تاریخی و اجتماعی عصر نزول آن، با دشواری همراه است؛ زیرا مفاهیم بنیادین این سوره به‌ویژه «الکوثر» و «الأبتر» در بستری نازل شده‌اند که نظام ارزشی جامعه جاهلی بر پایۀ عصبیت قبیله‌ای، کثرت نفرات، فزونی مال، استمرار نسل ذکور و آیین‌های شرک‌آلود استوار بود. در چنین جامعه‌ای منزلت افراد نه بر اساس فضیلت‌های اخلاقی و معنوی، بلکه بر مبنای شمار فرزندان پسر، گستردگی قبیله، ثروت و توان نظامی سنجیده می‌شد. ازاین‌رو بقای هر شخص نیز در امتداد نسل ذکور معنا می‌یافت و کسی که فرزند پسر نداشت، از نگاه جامعه فاقد آینده اجتماعی و تاریخی تلقی می‌شد. تعبیر «أبتر» در چنین فضایی صرفاً به‌معنای نداشتن فرزند نبود، بلکه مفهومی ارزشی بود که از انقطاع منزلت، نفوذ، اعتبار و استمرار اجتماعی حکایت می‌کرد (بلخی، 1423، ج4، ص880؛ ثعلبی نيشابوري، 1422ق، ج10، ص307؛ طباطبائی، 1417ق، ج20، ص372).
قرآن کریم پیش از نزول سورۀ کوثر، بارها این نظام ارزشی را مورد نقد قرار داده بود. در سورۀ قلم از مخالفی یاد می‌کند که یکی از عوامل غرور و استکبار او برخورداری از مال و فرزندان بود: «أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ» (قلم: 14). همچنین در سورۀ مدثر که از سوره‌های مکی و پیش از کوثر است، خداوند درباره ولید بن مغیره می‌فرماید: «وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا وَبَنِينَ شُهُودًا» (مدثر: 12ـ13)؛ یعنی فراوانی مال و حضور فرزندان را از نعمت‌های الهی می‌شمارد، اما نشان می‌دهد که همین نعمت‌ها هنگامی‌که معیار برتری و استکبار قرار گیرند، زمینۀ انحراف انسان را فراهم می‌کنند. بدین‌سان قرآن از آغاز دعوت مکی، معیارهای رایج قدرت و منزلت را که بر مال و فرزندان استوار بود، به چالش کشیده و درصدد جایگزین کردن معیارهای الهی برآمده است.
از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این فرهنگ، نگرش تحقیرآمیز به دختران بود. در جامعۀ جاهلی، دختر نه‌تنها ارزش اجتماعی نداشت، بلکه در مواردی مایۀ ننگ خانواده به‌شمار می‌رفت. ترجیح فرزندان پسر، محرومیت دختران از حقوق انسانی و حتی زنده‌به‌گور کردن آنان از پیامدهای چنین نگرشی بود (حوفی، بی‌تا، ص296-298؛ علی، 1976، ج5، ص89ـ90؛ پیشوایي و پیشوایی، 1389، ص51). قرآن کریم این فرهنگ را پیش از نزول سورۀ کوثر به‌شدت محکوم کرده است. در سورۀ تکویر که از سوره‌های مکی و پیش از کوثر است، می‌فرماید: «وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ» (تکویر: 8ـ9). نکتۀ قابل توجه آن است که قرآن، دختر زنده‌به‌گورشده را در جایگاه مدعی و پرسشگر قرار می‌دهد، نه خانواده یا قاتل را؛ بدین معنا که اصل نظام ارزشی جاهلیت را به محاکمه می‌کشد. همچنین در سورۀ نحل می‌فرماید: «وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ» (نحل: 58ـ59) و اندوه و شرمساری آنان از تولد دختر را به‌شدت نکوهش می‌کند. این آیات نشان می‌دهد که اصلاح جایگاه زن، بخشی از برنامه فرهنگی قرآن در دوره مکی بوده است.
در همین راستا قرآن روحیۀ تفاخر به کثرت افراد و نفرات را نیز مردود می‌شمارد. هرچند سورۀ تکاثر پس از سورۀ کوثر نازل شده است، اما بازتاب‌دهندۀ فرهنگ رایج جاهلی است که ارزش انسان را در شمار افراد قبیله و امتداد نسب می‌دید: «أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ» ( بلخی، 1423ق، ج4، ص819؛ فراء، 1980، ج3، ص287؛ طبری، 1412ق، ج30، ص183؛ ثعلبی، 1422ق، ج10، ص276؛ زمخشری، 1407ق، ج4، ص791؛ فخر رازی، 1420ق، ج32، ص270؛ طبرسی، 1372، ج10، ص812؛ شوکانی، 1414ق، ج5، ص597؛ طباطبائی، 1417ق، ج20، ص351). بنابراین جامعه‌ای که «کثرت» را در شمار نفرات و فرزندان خلاصه می‌کرد، طبیعی بود که فقدان فرزند پسر را مساوی با «أبتر» بودن بداند.
در چنین بستری پس از وفات عبدالله فرزند پیامبر اکرم، عاص بن وائل آن حضرت را «أبتر» خواند (بلخی، 1423ق، ج4، ص880؛ ثعلبی، 1422ق، ج10، ص307؛ ابوالفتوح رازی، 1408ق، ج20، ص427؛ ابن‌جوزی، 1422ق، ج4، ص498؛ طبرسی، 1372، ج10، ص836؛ کاشانی، 1423ق، ج7، ص533؛ طباطبائی، 1417ق، ج20، ص372؛ مکارم شیرازی و همکاران، 1377، ج27، ص368). این تعبیر بازتاب همان منطق قبیله‌ای بود که بقا را در نسل ذکور می‌دید. پاسخ قرآن نیز صرفاً دفاع از شخصیت پیامبر نبود، بلکه نقد بنیان‌های این نظام ارزشی به‌شمار می‌رفت. خداوند در برابر داوری جامعۀ جاهلی، از عطیه‌ای سخن گفت که حقیقت آن «کوثر» است؛ عطیه‌ای که معیارهای جاهلیِ ارزش، بقا و استمرار را دگرگون می‌سازد.
در میان دیدگاه‌های تفسیری، برخی از مفسران با استناد به روایات، «الکوثر» را بر ذریۀ پیامبر اکرم از طریق حضرت فاطمۀ زهرا تطبیق کرده‌اند (کاشانی، 1336ق، ج10، ص362؛ شبر، 1412ق، ج1، ص567؛ طباطبائی، 1417ق، ج20، ص370؛ سیدکریمی حسینی، 1382، ج1، ص602). بر پایۀ این تفسیر، استمرار نسل پیامبر از طریق حضرت فاطمه پاسخی عینی به پندار جاهلی درباره «أبتر» بودن آن حضرت به‌شمار می‌آید. افزون بر این، با توجه به جایگاه دختر در فرهنگ جاهلی، این دیدگاه ظرفیت آن را دارد که سورۀ کوثر را در چارچوب تحول معیارهای ارزشی جامعۀ جاهلی نیز تبیین کند. بااین‌حال میزان انطباق این تفسیر با ظاهر آیات، سیاق سوره و دیگر قرائن لغوی و تاریخی، نیازمند بررسی مستقل است که در بخش ارزیابی دیدگاه‌های تفسیری بدان پرداخته خواهد شد.
تحول فرهنگی سورۀ کوثر تنها به اصلاح نگاه به زن محدود نمی‌شود، بلکه مفهوم عبادت را نیز بازتعریف می‌کند. در جامعۀ جاهلی، قربانی غالباً برای بت‌ها انجام می‌شد و خون قربانی بر سنگ‌های مقدس ریخته می‌شد تا رضایت معبودهای ساختگی جلب شود (بلخی، 1423ق، ج1، ص452؛ طبری، 1412ق، ج6، ص49). در برخی فرهنگ‌های باستانی نیز حتی قربانی کردن فرزند، عالی‌ترین مرتبۀ تقرب به معبود تلقی می‌شد (یعقوبی، 1371، ج1،‌ ص325؛ طباطبائي، 1417ق، ج7، ص361؛ دوم پادشاهان 3: 26ـ27؛ لاویان 17: 11). در چنین فضایی فرمان «فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ»، تنها توصیه‌ای عبادی نیست؛ بلکه اصلاحی بنیادین در فلسفۀ قربانی است. قید «لِرَبِّكَ»، هرگونه انگیزۀ شرک‌آلود، جادویی و معامله‌گرانه را نفی کرده و قربانی را به نماد بندگی خالص، توحید و شکرگزاری از عطای الهی تبدیل می‌کند.
بر این اساس، سورۀ کوثر را باید فراتر از پاسخی به طعن عاص بن وائل دانست. این سوره حلقه‌ای از جریان اصلاح فرهنگی قرآن در دوره مکی است که با نقد معیارهای جاهلی قدرت، مال، فرزند، جنسیت و عبادت، نظام ارزشی تازه‌ای را بنیان می‌نهد. در این نظام، کرامت و بقا نه بر پایۀ کثرت نفرات و استمرار نسل ذکور، بلکه بر محور عطیۀ الهی، ایمان، عبودیت و اراده خداوند معنا می‌شود. ازاین‌رو فهم «الکوثر» نیز تنها در پرتو این منظومۀ فکری امکان‌پذیر است و باید آن را در چارچوب همین تحول بنیادین فرهنگی و اعتقادی تحلیل کرد.
4. دیدگاه‌های مفسران درباره مصداق «کوثر» و تحلیل آن
مفسران قرآن درباره مراد از «الکوثر» دیدگاه‌های متعددی ارائه کرده‌اند. گروهی با استناد به روایات، «کوثر» را نهری در بهشت دانسته‌اند (بلخی، 1423ق،‌ ج4، ص879؛ قمی، 1367، ج2، ص445؛ شیبانی، 1413ق، ج5، ص425؛ بغدادی، 1415ق، ج4، ص480؛ ابن‌هاشم، 1423ق، ج1، ص353؛ آل‌غازی، 1382ق، ج1، ص168؛ گنابادی، 1408ق، ج4، ص277). برخی دیگر آن را بر حوض در قیامت حمل کرده‌اند (تستری، 1423ق، ج1، ص207). هرچند این دو دیدگاه بر روایات متعددی استوار است، اما با ظاهر آیۀ «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ» انطباق کامل ندارد؛ زیرا فعل ماضی «أَعْطَيْنَا» بر تحقق عطا در هنگام نزول سوره دلالت دارد، درحالی‌که نهر و حوض از نعمت‌هایی هستند که ظهور کامل آنها در آخرت خواهد بود (نوروزی و همکاران، 1400، ص182). ازاین‌رو این دو را می‌توان از آثار و جلوه‌های «کوثر» دانست، نه تمام حقیقت آن.
دسته‌ای دیگر از مفسران بدون تعیین مصداقی خاص «کوثر» را به «خیر کثیر» تفسیر کرده‌اند (سمرقندی، بی‌تا، ‌ج3، ص627؛ فخر رازی، 1420ق، ج32، ص309؛ بیضاوی، 1418ق،‌ ج5، ص342؛ نیشابوری، 1416ق، ج6، ص575؛ فیض کاشانی، 1415ق، ج5، ص382) و مصادیقی همچون جمیع خیرات، نبوت، قرآن، علم، حکمت، شفاعت، نهر بهشتی و حوض پیامبر اکرم را ازجمله جلوه‌ها و تفسیرهای مفهوم «کوثر» برشمرده‌اند (عاملی، 1413ق، ج3، ص507؛ طالقانی، 1362، ج4، ص277؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، 1363، ج14، ص362؛ قاسمی، 1418ق، ج9، ص554). این دیدگاه اگرچه با هستۀ معنایی لغوی واژۀ «کوثر» هماهنگ است، اما ازآنجاکه معیار روشنی برای ترجیح یکی از این مصادیق ارائه نمی‌کند، بیش از آنکه در مقام تعیین مراد آیه باشد، به تبیین مفهوم کلی «خیر کثیر» پرداخته است.
در میان مصادیق پیشنهادی، قرآن کریم نیز از برجسته‌ترین مصادیق خیر الهی به‌شمار می‌رود؛ زیرا سرچشمۀ هدایت، رحمت و بقای دین است. بااین‌حال، اگر سیاق سوره و فضای نزول ملاک ارزیابی قرار گیرد، این احتمال با دشواری‌هایی روبه‌رو است. مهم‌ترین مسئله، آن است که آیۀ پایانی سوره در پاسخ به طعن «إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ»، تقابل مستقیمی میان «الکوثر» و «الأبتر» برقرار کرده است. در فضای فرهنگی مکه «أبتر» ناظر به انقطاع نسل و فقدان استمرار اجتماعی پیامبر بود؛ ازاین‌رو انتظار می‌رود عطیه‌ای که در آغاز سوره در برابر این طعن قرار گرفته، پاسخی مستقیم به همان ادعا باشد. هرچند قرآن منشأ هدایت و بقای دین است، اما به‌تنهایی پاسخ مستقیمی به ادعای مشرکان درباره انقطاع نسل پیامبر محسوب نمی‌شود؛ زیرا محور نزاع، اصل وحی یا هدایت نبود، بلکه استمرار وجود تاریخی و اجتماعی پیامبر در فرهنگ قبیله‌ای عرب بود. ازاين‌رو اگرچه قرآن بی‌تردید از بزرگ‌ترین جلوه‌های خیر کثیر الهی است، اما با توجه به پیوند درونی آیات سوره، شأن نزول، نظام ارزشی جامعۀ جاهلی و تقابل «الکوثر» و «الأبتر» به نظر نمی‌رسد مصداق مورد نظر در این سوره باشد.
در مقابل برخی از مفسران با استناد به روایات و با توجه به شأن نزول و ارتباط آیات سورۀ «کوثر» را بر حضرت فاطمۀ زهرا یا ذریۀ پیامبر اکرم که از طریق ایشان استمرار یافته است، تطبیق کرده‌اند (کاشانی، 1336ق، ج10، ص362؛ شبر، 1412ق، ج1، ص567؛ طباطبائی، 1417ق، ج20، ص370؛ سیدکریمی حسینی، 1382، ج1، ص602). امتیاز این دیدگاه آن است که نسبت به دیگر اقوال، هماهنگی بیشتری با تقابل «الکوثر» و «الأبتر» دارد و استمرار نسل پیامبر را پاسخی عینی به طعن مشرکان درباره انقطاع آن حضرت می‌داند. بااین‌حال در پاره‌ای از تقریرهای این دیدگاه، میان «عطیۀ الهی» و آثار و برکات آن تفکیک روشنی صورت نگرفته است؛ به‌گونه‌ای‌که گاه ذریه و استمرار نسل، عین «کوثر» تلقی شده‌اند، درحالی‌که ظاهر آیه از اعطا «کوثر» به پیامبر اکرم سخن می‌گوید و استمرار نسل، بقای اهل‌بیت و امتداد آثار رسالت، در مرتبۀ آثار و برکات این عطیه قابل تبیین است.
با وجود اختلاف در تعیین مصداق «کوثر»، وجه مشترک غالب این دیدگاه‌ها تقدم مصداق‌یابی بر تعیین چارچوب معیارهای لازم برای ارزیابی مصادیق است؛ بدین معنا که مصداق «کوثر» در بسیاری از تفاسیر، پیش از آنکه نسبت آن با مجموعه قرائن درون‌سوره‌ای و برون‌سوره‌ای سنجیده شود، بر اساس یک قرینۀ روایی، لغوی یا تفسیری تعیین شده است. در پژوهش حاضر این ترتیب معکوس شده است؛ به‌این‌معنا که پس از تحلیل ساختار سوره، ظاهر و سیاق آیات و زمینۀ تاریخی و اجتماعی نزول، معیارهای لازم برای ارزیابی مصادیق تعیین و سپس اقوال تفسیری بر اساس میزان انطباق آنها با این معیارها سنجیده می‌شوند.
نتیجه‌گیری
بررسی آرای لغویان درباره دو واژۀ «کوثر» و «أبتر»، تحلیل ظاهر و سیاق آیات سورۀ کوثر و بازسازی پیش‌زمینۀ تاریخی و اجتماعی نزول سوره نشان داد که مراد از «کوثر» تنها با اتکا به یک دسته از شواهد تفسیری یا روایی امکان‌پذیر نیست، بلکه مستلزم ملاحظۀ مجموعه‌ای از قرائن درون‌متنی و برون‌متنی است.
یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که سورۀ کوثر در پاسخ به طعن مشرکان، صرفاً مسئلۀ فقدان فرزند ذکور را مطرح نمی‌کند، بلکه نظام ارزش‌گذاری جامعۀ جاهلی را که بقا و اعتبار را در امتداد نسب و کثرت قبیله می‌دانست، به چالش می‌کشد. در پرتو این تحلیل «کوثر» بر عطیه‌ای الهی دلالت دارد که مؤلفه‌های کثرت، خیر و استمرار را در خود جمع کرده است. بر این اساس حضرت فاطمۀ زهرا مصداق این عطیۀ الهی هستند و استمرار نسل نبوی، بقای اهل‌بیت و تداوم آثار رسالت، از برکات و ثمرات این عطیه به‌شمار می‌آیند، نه آنکه خود حقیقت کوثر باشند.
 
منابع
قرآن کريم.
کتاب مقدس.
آل‌غازی، ملاحویش عبدالقادر (1382ق). بیان المعانی. دمشق: مطعبة الترقی.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربي.
ابن‌جزی، محمد بن احمد (1416ق). التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دارالارقم بن ابی‌الارقم.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1422ق). زاد السیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن‌درید، محمد بن حسن (1988م). جمهرة اللغة. بیروت: دارالعلم للملایين.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل (1421ق). المحکم و المحیط الاعظم. بیروت: دارالکتب العلميه.
ابن‌فارس، احمد بن زکريا (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامي.
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم (بي‌تا). تأویل مشکل القرآن. بیروت: دارالکتب العلميه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
ابن‌هاشم، شهاب‌الدین احمد بن محمد (1423ق). التبیان فی تفسیر غریب القرآن. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
بغدادی، علاء الدین علی بن محمد (1415ق). لباب التأویل فی معانی التنزیل. بیروت: دارالکتب العلميه.
بلخی، مقاتل بن سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار الاحیاء التراث.
بیضاوی، عبداله بن عمر( 1418 ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: داراحیاء التراث العربی
پیشوایی، مهدی و پیشوایی، فریده (1389). گونه‌های طلاق در جاهلیت و تحول نظام طلاق جاهلی با ظهور اسلام. تاریخ در آینه پژوهش، 3، 49ـ74.
تستری، سهل بن عبدالله (1423ق). تفسیر تستری. بیروت: منشورات محمدعلی بیضون.
ثعلبی نیشابوری، احمد بن ابراهیم (1422ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد (1363). تفسیر اثنا عشری. تهران: ميقات.
حسینی نودادی، عبدالرسول و مرادی علیعربی، امین (1402). واکاوی مصداق «الکوثر» هنگام نزول سورۀ کوثر در تفاسیر عقلی فریقین. قرآن‌پژوهی، 7، 125ـ 156.
حقی، شهلا و همکاران (1403). بررسی تطبیقی تفاسیر معاصر فریقین قرن 14 و 15 در مفهوم کوثر. پژوهشنامه تفسیر مقارن. 2، 61-90.
حوفی، احمد محمد (بی‌تا). المرأة فی الشعر الجاهلی. بیروت: دارالفکر العربي.
رستم‌نژاد، مهدی و جبرییلی، هجرت‌الله (1399). تفسیر تطبیقی روایی سوره کوثر از دیدگاه مفسران فریقین. پژوهشنامه علوم حدیث تطبیقی، 12، 37-54.
زمخشری، احمد (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: داراکتاب العربی.
سمرقندی، نصر بن محمد بن احمد (بی‌تا). بحر العلوم. بي‌جا: بي‌نا.
سیدکریمی حسینی، سیدعباس (1382). تفسیر علیین. قم: اسوه.
شبر، سیدعبدالله (1412ق). تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دارالبلاغة للطباعة و النشر.
شریفی‌دوست، حمزه (1400). تطور تاریخی دیدگاه مفسران در تفسیر واژه کوثر. مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 69، 244ـ256.
شوکانی، محمد بن علی (1414ق). فتح القدیر. دمشق: دار ابن‌کثیر.
شیبانی، محمد بن حسن (1413ق). نهج البیان عن کشف معانی القرآن. تهران: بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی.
طالقانی، سیدمحمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبائي، سيدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسين.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفۀ.
عاملی، علی بن حسین (1413ق). الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز. قم: دارالقرآن الکریم.
علی، جواد (1976م). المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. بیروت: دارالعلم للملایین.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراء، ابوزکریا یحیی بن زیاد (بی‌تا). معانی القرآن. مصر: دار المصریة للتألیف و الترجمه.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). العین. تهران: هجرت.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: الصدر.
قاسمی، محمدجمال‌الدین (1418ق). محاسن التأویل. بیروت: دارالکتب العلميه.
قضایی، محمدرضا و همکاران (1398). بررسی مصداق کوثر در سوره کوثر در تفاسیر روايی شیعه و سنی. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، 10، 129ـ150.
قمی، علی بن ابراهیم (1367). تفسیر قمی. قم: دارالکتاب.
کاشانی، ملا‌فتح‌الله (1336ق). تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتابفروشی محمدحسن علمی.
کاشاني، ملافتح‌الله (1423ق). زبدة التفاسیر. قم: بنیاد معارف اسلامی.
گنابادی، سلطان‌محمد (1408ق). تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة. بیروت: مؤسسة الاعمی للمطبوعات.
مصطفوی، حسن (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلميه.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1377). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نوروزی، رضا و همکاران (1400). تبیین و تحلیل حقیقت حوض کوثر و سرچشمه‌های آن. معرفت کلامی، 2، 167ـ184.
نیشابوری، نظام‌الدین حسن بن محمد (1416ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بیروت: دارالکتب العلمیه.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1371). تاریخ یعقوبی. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی. تهران: علمی و فرهنگی.