ًQur'an Shinakht, Volume 18, Issue 1, No 34, Year 2025, Pages 27-49

    Characteristics of Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's *Maʿārif al-Qurʾān* and Its Capacity for the Production of Quran-Based Human Sciences

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Amirreza Ashrafi / Associate Professor, Department of Exegesis and Quranic Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran / ashrafi@iki.ac.ir
    Mahdi Abedi Amirul Mominin / Ph.D. Candidate in Quranic Sciences and Hadith, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran / 64mahdiabedi@gmail.com
    dor 20.1001.1.20081987.1404.18.1.2.2
    doi 10.22034/qoranshenakht.2026.5002680⏳
    Abstract: 
    The thematic exegesis (*tafsīr mawḍūʿī*) of the Holy Quran in the thought of Āyatullāh Muḥammad Taqī Miṣbāḥ Yazdī constitutes a systematic method for extracting, organizing, and coherently presenting Quranic knowledge, possessing considerable capacity for critiquing conventional human sciences and producing Quran-based human sciences. Employing a descriptive-analytical method and focusing on the *Maʿārif al-Qurʾān* collection and other relevant works, this study examines the characteristics and components of this exegetical approach. The findings indicate that elements such as the longitudinal systematic design centered on tawḥīd (monotheism), precise and methodical refinement of the subject matter, maximal extraction of keywords, comprehensive search for relevant verses, deriving Quranic implications without reliance on presuppositions drawn from contemporary human science theories, utilization of the general and encompassing implications of the Quran, and the presentation of a macro and coherent picture of its knowledge—collectively provide a methodical package that offers the capacity to critique the epistemological, anthropological, and teleological foundations of conventional human sciences, as well as to transition from the critique phase to the production of theoretical frameworks for Quran-based human sciences. Accordingly, Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's exegetical method may be regarded as an effective and methodical model for the reconstruction and production of human sciences grounded in the knowledge of the Holy Quran.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :ویژگی‌های معارف قرآن علامه مصباح یزدی و ظرفیت آن برای تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان*
    Abstract: 
    تفسیر موضوعی قرآن کریم در اندیشة آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی روشی نظام‌مند برای استخراج، سامان‌دهی و عرضة منسجم معارف قرآنی است که از ظرفیت قابل توجهی برای نقد علوم انسانی رایج و تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان برخوردار است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تمرکز بر مجموعة «معارف قرآن» و دیگر آثار مرتبط، به بررسی ویژگی‌ها و مؤلفه‌های این رویکرد تفسیری می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند که عناصری همچون طراحی نظام‌واره‌ای طولی با محوریت توحید، تنقیح دقیق و روشمند موضوع، استخراج حداکثری کلیدواژه‌ها، جست‌وجوی جامع آیات، استظهار دلالت‌های قرآنی بدون ابتنا بر پیش‌فرض‌های مأخوذ از نظریه‌های علوم انسانی جدید، بهره‌گیری از دلالت‌های عام و فراگیر قرآن و ارائة تصویری کلان و منسجم از معارف آن، در مجموع بسته‌ای روشمند فراهم می‌آورد که ظرفیت نقد مبانی معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و غایت‌شناختی علوم انسانی متعارف و نیز گذار از مرحلة نقد به مرحلة تولید چهارچوب‌های نظری علوم انسانی قرآن‌بنیان را فراهم می‌کند. بر این اساس، روش تفسیری آیت‌الله مصباح یزدی را می‌توان الگویی کارآمد و روشمند برای بازسازی و تولید علوم انسانی بر پایة معارف قرآن کریم دانست.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • آریان، حمید (1403). مفسران برجستة حوزة علمیة قم در سدة اخیر؛ علامه مصباح یزدی و تفسیر موضوعی نظام‌مند قرآن. قر‌آن‌شناخت، 17(1)، 193ـ208. 
    • اسلامی، محمدتقی (1382). زندگی‌نامة حضرت آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی. زیر نظر محمود فتحعلی. قم: پرتو ولایت. 
    • اسماعیلی، سیدمحمد (1400). بررسی تطبیقی روش تفسیر موضوعی آیت‌‌الله مصباح یزدی و آیت‌‌الله جوادی آملی. عیار پژوهش در علوم انسانی، 12(2)، 53ـ70. 
    • اوکانر، دی. جی. (۱۳۷۸). جان لاک. ترجمة خشایار دیهیمی. تهران: نشر کوچک.
    • بلیکی، نورمن (1391). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی. ترجمة سیدحمیدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و سیدمسعود ماجدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • جلیلی، سیدهدایت‌الله (۱۳۸۷). تفسیر موضوعی: چیستی. بنیان‌ها و پیش‌فرض‌ها. قم: مؤسسة بوستان کتاب.
    • جمعی از نویسندگان (1397). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • حسنی، سیدحمیدرضا و موسوی‌، هادی (1392). تبیین و تحلیل مبانی انسان‌شناختی آگوست کنت در پارادایم اثباتی. روش‌شناسی علوم انسانی، 19(74 و 75)، 29ـ68.
    • حسنی، سیدحمیدرضا و موسوی، هادی (1397). انسان‌‌کنش‌شناسی پوزیتویستی، به‌مثابة مبانی انسان‌شناختی آگوسنت کنت و امیل دورکیم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • حسین‌زاده، امیر (1391). تأثیر رویکرد منعفت‌گرایی اخلاقی بر دانش مدیریت و سازمان. اسلام و مدیریت، 1(۲)، 93ـ۱۱۲. 
    • ذوالفقاری، محمدحسین (۱۳۸8). تفسیر موضوعی در گفت‌وگو با حضرت آیت‌الله محمدتقی مصباح. معرفت، (۱۳۶)، 5ـ18.
    • ذوالفقاری، محمدحسین (۱۳۸۷). تفسیر موضوعی از دیدگاه شهید صدر و استاد مصباح یزدی (دام ظله). پایان‌نامة کارشناسی ارشد. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • رجبی، محمود (1383). روش تفسیر قرآن. قم: پژوهشکدة حوزه و دانشگاه. 
    • رجبی، محمود (1388). تفسیر موضوعی قرآن از منظر استاد محمدتقی مصباح یزدی. قرآن‌شناخت، 2(2)، 111ـ146. 
    • شریفی، احمدحسین (1400). بر مدار حق. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • صنعتی، رضا (۱۳۸۳). مصباح دوستان: ناگفته‌هایی از زندگی علمی و سیاسی آیت‌الله مصباح یزدی. قم: همای غدیر.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390ق)‏. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات. 
    • فرانکنا، ویلیام کی (1376). فلسفة اخلاق. ترجمة هادی صادقی. قم: مؤسسة فرهنگی طه، چاپ سپهر. 
    • شولتز، دوان پی. و شولتز، سیدنی الن (۱۴۰۱). نظریه‌های شخصیت. ترجمة یحیی سیدمحمدی. تهران: نشر ویرایش. 
    • فیروزیان، شبیر (1398). مقدمه‌ای بر روان‌شناسی از دیدگاه قرآن بر اساس آثار آیت‌الله مصباح یزدی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1381). به‌سوی خودسازی. نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382الف). نظریة سیاسی اسلام. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382ب). کاوش‌ها و چالش‌ها. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1386). تعدد قرائت‌ها. نگارش: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391). جامعه و تاریخ در قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1392). حقوق و سیاست در قرآن. نگارش: محمد شهرابی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1393). انسان‌سازی در قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). پیش‌نیازهای دانش مدیریت اسلامی. نگارش: غلام‌رضا متقی‌فر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). در پرتو ولایت. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394د). قرآن‌شناسی. مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ه). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394و). فلسفة اخلاق. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1395). جهان‌شناسی (معارف قرآن 2). قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1397الف‌‌‌). راه و راهنماشناسی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1397ب‌‌). حکیمانه‌ترین حکومت. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1398). خداشناسی (معارف قرآن 1). قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1399). انسان‌شناسی در قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    References: 
    • Hughes, John (1990). The philosophy of social research. New York: Longman. 
    • INGRAM, JOHN K (1901). HUMAN NATURE AND MORALS. London: ADAM & CHARLES BLACK.
    • Neuman, W. L. (1997). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches. Boston, MA: Allyn and Bacon.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ashrafi, Amirreza, Abedi Amirul Mominin, Mahdi. (2025) Characteristics of Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's *Maʿārif al-Qurʾān* and Its Capacity for the Production of Quran-Based Human Sciences. ًQur'an Shinakht, 18(1), 27-49 https://doi.org/10.22034/qoranshenakht.2026.5002680.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Amirreza Ashrafi; Mahdi Abedi Amirul Mominin." Characteristics of Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's *Maʿārif al-Qurʾān* and Its Capacity for the Production of Quran-Based Human Sciences". ًQur'an Shinakht, 18, 1, 2025, 27-49

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ashrafi, A, Abedi Amirul Mominin, M.(2025) ' Characteristics of Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's *Maʿārif al-Qurʾān* and Its Capacity for the Production of Quran-Based Human Sciences', ًQur'an Shinakht, 18(1), pp. 27-49

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ashrafi, A, Abedi Amirul Mominin, M. Characteristics of Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's *Maʿārif al-Qurʾān* and Its Capacity for the Production of Quran-Based Human Sciences. ًQur'an Shinakht, 2025; 18(1): 27-49