ًQur'an Shinakht, Volume 18, Issue 2, No 35, Year 2025, Pages 139-160

    Dismantling Misconceptions and Correcting Belief in the Holy Qur’an, with Emphasis on the Word “Ḥasiba” and Its Structures

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Mohsen Nilforoushzadeh / Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran / nilforoush.md@iau.ac.ir
    dor 20.1001.1.20081987.1404.18.2.6.8
    doi 10.22034/qoranshenakht.2026.5003165⏳
    Abstract: 
    In the field of Islamic education, one of the important discussions is the transformation of the paradigms dominating jahili culture by using the concepts of Qur’anic verses. This concept seeks to correct the beliefs and conceptions that have become established in the minds of some people and have caused them to deviate from the correct path of servitude to God. In the Holy Qur’an, various words and propositions have been used to convey the concept of changing paradigms and correcting beliefs. These words, expressions, and various theological and literary structures attempt to change false suppositions and to break illusory fancies that, over time, have taken shape in minds contrary to the realities of the universe and have become causes of human misery and wretchedness. In this article, using a descriptive method and examining the meaning of the word “ḥasiba” and its synonymous words and structures, various lexical and structural types of paradigm change in the same semantic field as this word are identified and introduced, and conclusions are reached. In 85% of these verses, the dismantling of misconceptions occurs through indirect instruction; in 71% of this group of verses, paradigm change takes place through others, and in the rest through the Prophet of Islam (PBUH). The tone and type of discourse in this group of verses and their co-contextual verses are, in 83% of cases, strongly critical and reproachful. To break the false and corrupt beliefs and convictions of the polytheists, disbelievers, hypocrites, and misguided People of the Book, and to criticize the erroneous suppositions of some Muslims, the word of revelation has mostly used interrogative sentences, with a frequency of 41%. This method of dismantling misconceptions has been used to refute the illusions of those for whom these false thoughts and beliefs seemed correct—and who were sometimes even certain of their correctness—and who supposed that what was inspired in their minds and what they believed would bring true good and evil.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title : پندارشکنی و اصلاح باور در قرآن کریم با تأکید بر واژۀ «حَسِبَ» و ساختارهای آن
    Abstract: 
    در پهنۀ تربیت اسلامی، یکی از مباحث بااهمیت، تغییر الگوواره‌های حاکم بر فرهنگ جاهلی با استفاده از مفاهیم آیات قرآن می‌باشد. این مفهوم به دنبال تصحیح باورها و تصوراتی است که در اذهان بعضی از انسان‌ها نقش بسته و باعث انحراف آنها از مسیر صحیح بندگی خداوند می‌شوند. در قرآن کریم برای انتقال مفهوم تغییر انگاره و تصحیح باورها از واژگان و گزاره‌های متعددی استفاده شده است. این واژه‌ها و عبارات و ساختارهای گوناگون کلامی و ادبی سعی در تغییر گمان‌های باطل و گسست خیالات موهومی دارد که به‌ مرور زمان بر خلاف حقایق جهان هستی، در ذهن‌ها شکل‌ گرفته و عامل شقاوت و نگون‌بختی انسان گردیده است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی و شناخت معنا واژۀ «حَسِبَ» و واژه‌ها و ساختارهای هم معنای آن بررسی گردیده، گونه‌های مختلف لفظی و ساختاری تغییر انگاره هم میدان با این واژه شناسایی و معرفی گردیده و به نتایجی دسته یافته است. در 85% این آیات، پندارشکنی با استفاده از آموزش غیرمستقیم صورت ‌گرفته که در 71% این گروه از آیات، تغییر الگوواره با واسطه دیگران و در مابقی با واسطه پیامبر اسلام(ص) صورت ‌گرفته است. لحن و نوع گویش در این گروه از آیات و آیات هم‌سیاق آنها در 83% موارد گویش انتقادی و توبیخی شدید می‌باشد و کلام وحی برای گسست باورها و عقاید باطل و سقیم مشرکان و کافران و منافقان و اهل کتاب گمراه و انتقاد از پندارهای اشتباه عده‌ای از مسلمانان، بیشتر از جملات استفهامی با فراوانی 41% استفاده نموده است. این روش پندارشکنی برای رد توهم افرادی به ‌کار رفته که در نظر آنها این افکار و عقاید باطل، صحیح بوده، حتی به صحت آن بعضاً یقین داشته، می‌پندارند آنچه به ذهنشان القا شده و به آن معتقدند، شر و خیر حقیقی به دنبال خواهد داشت.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1422ق). زاد المسیر فى علم التفسیر. تدوین عبدالرزاق مهدى‏. بیروت: دار الکتاب العربی.
    • ابن‌حموش‏، مکی (1429ق). الهدایة إلی بلوغ النهایة. تدوین شاهد بوشیخی. امارات: جامعة الشارقه، کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.
    • ابن‌فارس، احمد بن زکریا (1404ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبد السلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی‏.
    • بازرگان، مهدی (1385). سیر تحول قرآن(1). تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • پانی‏پتی‏، ثناءالله (1412ق). التفسیر المظهری‏. پاکستان: مکتبة رشدیه.
    • جوادی آملی، عبدالله (1378). مراحل اخلاق در قرآن. قم: تبیان.
    • حقى برسوى‏، اسماعیل بن مصطفى (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم.
    • زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. تدوین مصطفی حسین احمد. بیروت: دار الکتاب العربی.
    • سعیدی روشن، محمدباقر (1403). الگوی معناشناسی سیستمی متن؛ مبنایی برای نظریه‌پردازی در مطالعات قرآنی. قرآن شناخت، 33، 25ـ44.
    • سیواسى، احمد بن محمود (1427ق). عیون التفاسیر. تدوین بهاء‌الدین دارتما‏. بیروت: دار صادر.
    • شرتونی، رشید. 1387ش. مبادی العربیۀ. جلد 4.قم: انتشارات دارالعلم.
    • شرف‏الدین، جعفر (1420ق). الموسوعة القرآنیة، خصائص السور. تدوین احمد حاطوم. بیروت: دار التقریب بین المذاهب الاسلامیه.
    • صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد (1414ق). المحیط فی اللغة. تدوین محمدحسن آل‌یاسین. بیروت: عالم الکتاب.
    • صافى، محمود (1418ق). الجدول فی إعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فوائد نحویة هامة. دمشق: دار الرشید.
    • صاوى، احمد بن محمد (1427ق). حاشیة الصاوی على تفسیر الجلالین‏. تدوین محمد عبدالسلام شاهین‏. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • صدوق، محمد بن علی (1395ق). کمال الدین و تمام النعمه. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: اسلامیه.
    • صرفی، زهرا (1398). واکاوی معنای ظن در قرآن کریم بر پایه تحلیل روابط معنایی با واژگان همنشین. قرآن شناخت، 22، 89ـ106.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین.
    • طبرانى، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اردن: دار الکتاب الثقافی.
    • طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. تحقیق فضل‏الله یزدی طباطبایی. تهران: ناصر خسرو.
    • طبرسى، فضل بن حسن (1412ق). تفسیر جوامع الجامع‏ تدوین ابوالقاسم گرجى‏. قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیه.
    • طنطاوی، محمدسید (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏. قاهره: نهضة مصر.
    • طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن‏. تدوین احمد حبیب عاملی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • عبدالباقی، محمدفوأد (1364ق). المعجم المفهرس. قاهره: دارالکتب المصریه.
    • عسکرى‏، حسن بن عبدالله (1400ق). الفروق فی اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیده.
    • فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. قم: هجرت.
    • قرشى، سیدعلی‌اکبر (1371). قاموس قرآن‏. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • قرشی، سیدعلی‌اکبر (1375). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
    • قرطبى، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن‏. تهران: ناصر خسرو.
    • قطب راوندى‏، سعید بن هبۀ‏الله (1405ق). فقه القرآن. تدوین احمد حسینى اشکورى. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • کرباسی، محمدجعفر (1422ق). اعراب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
    • کریمی قدوسی، محسن و همکاران (1402ق). گونه‌های اثرگذاری هیجان بر گرایش‌های انسان از دیدگاه قرآن. قرآن شناخت، 31، 29ـ48.
    • معارف، مجید (1383). تاریخ قرآن. تهران: نبأ.
    • مغنیه، محمدجواد (1424ق). التفسیر الکاشف‏. قم: دار الکتاب الاسلامی.
    • موسوی، سیدحسین (1397). گونه‌شناسی حَسِبَ (پنداشتن) در قرآن کریم. قرآن و عترت، 7، 29ـ52.
    • یحیی الیمانی، ابراهیم (1990م). اسباب الإضراب و الاستدراک فی القرآن الکریم. مکه: جامعة ام القری.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nilforoushzadeh, Mohsen. (2025) Dismantling Misconceptions and Correcting Belief in the Holy Qur’an, with Emphasis on the Word “Ḥasiba” and Its Structures. ًQur'an Shinakht, 18(2), 139-160 https://doi.org/10.22034/qoranshenakht.2026.5003165.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohsen Nilforoushzadeh." Dismantling Misconceptions and Correcting Belief in the Holy Qur’an, with Emphasis on the Word “Ḥasiba” and Its Structures". ًQur'an Shinakht, 18, 2, 2025, 139-160

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nilforoushzadeh, M.(2025) ' Dismantling Misconceptions and Correcting Belief in the Holy Qur’an, with Emphasis on the Word “Ḥasiba” and Its Structures', ًQur'an Shinakht, 18(2), pp. 139-160

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nilforoushzadeh, M. Dismantling Misconceptions and Correcting Belief in the Holy Qur’an, with Emphasis on the Word “Ḥasiba” and Its Structures. ًQur'an Shinakht, 2025; 18(2): 139-160